Xalqaro mehnat taqsimoti
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–47-b. — ziyouz.com
Xalqaro mehnat taqsimoti - ayrim mamlakatlarning muayyan mahsulotlarini i.ç.ga ixtisoslaşuvi va mahsulotlarni ayirboşlaşi. Ijtimoiyhududiy mehnat taqsimotining yuqori şakli, jahon bozorining va davlatlar örtasidagi iqtisodiy munosabatlarning asosini taşkil etadi, davlatlar milliy xöjaliklarini jahon xöjaligi tizimiga birlaştiriş omili bölib, obyektiv jihatdan mehnat unumdorligining ösişiga yordam beradi. Jamiyat taraqqiyotining dastlabki davrlarida ayrim mamlakatlarda tabiiy şaroitlar tafovuti bilan boğliq bölgan X.m.t.ning sodda körinişlari mavjud bölgan. 19-a. ning örtalaridan Yevropa mamlakatlarida juda katta miqdordagi xom aşyo, tez ösib borayotgan şahar aholisi uçun oziq-ovqat keltirişni talab etgan maşina industriyasining paydo bölişi X.m.t.ning rivojlangan şakllarini yuzaga keltirdi. X.m.t.ni şakllantirgan yana bir muhim omillardan biri — mustamlakaçilik sistemasining paydo bölişi hisoblanadi. 20-a. boşlariga kelib mustamlaka va qoloq mamlakatlar tamomila «jahon qişloqlari»ga, Yevropa va Şim. Amerikaning sanoati rivojlangan mamlakatlari «jahon şaharlari»ga aylandi. X.m.t.ning bu xususiyati 2-jahon uruşidan keyingi yillarda ham saqlanib qoldi. 1960-y. larda sobiq mustamlaka va yarim mustamlakalar — jahon aholisining 80% dan ortiği yaşaydigan Lotin Amerikasi, Osiyo va Afrika mamlakatlari hissasiga jahon sanoat mahsulotlarining taxm. 15% töğri keldi. Bu mamlakatlar eksportining asosiy qismini xom aşyo va oziq-ovqat taşkil etgan holda ularning importga qaramligi juda yuqori edi, çunki bu mamlakatlar zarur sanoat tovarlarining deyarli barçasini va yetişmaydigan oziq-ovqatni çetdan keltirişga majbur edi.
Fantexnika taraqqiyoti şaroitlarida X.m.t. tobora rivojlangan şakllarga ega bölib boradi, xalqaro ixtisoslaşuvga ehtiyoj kuçayadi, çunki bir mamlakat doirasida hoz. texnika taraqqiyoti darajasida muttasil ortib borayotgan mahsulotlarning barça turini keng miqyosda i.ç. mumkin emas. Hozirgi X.m.t.ning xususiyati — rivojlanayotgan va rivojlangan mamlakatlar örtasidagi X.m.t.da tarmoklararo ixtisoslaşuv yetakçi örinda tursa, rivojlangan mamlakatlar örtasida tarmoqlar içida ixtisoslaşişning çuqurlaşayotganidir.
Rivojlangan mamlakatlarning xalqaro içki tarmoq ixtisoslaşuvi (mahsulot, detal, texnologiya böyiça) mamlakatlararo sanoat mahsulotlari savdosining ortişiga olib keladi. Bu mamlakatlar i.ç.ning yuqori yoki pastroq darajadagi kompleks tarmoq tuzilmasiga ega. Bunday şaroitlarda X.m.t.ning içki tarmoq ixtisoslaşuvi yönalişida çuqurlaşuvi eng yangi tarmoqlar rivojlanişining zaruriy şartiga aylanadi. Içki tarmoq ixtisoslaşuvining yöyalişlaridan biri — mahsulot turi böyiça ixtisoslaşiş hisoblanadi, ya'ni muayyan mahsulot turini i.ç. u yoki bu mamlakatda amalga oşiriladi (mas, traktorsozlik AQŞda yuqori quvvatli ğildirakli va zanjirli traktorlar i.ç.ga, Buyuk Britaniyada örtaça tipdagi ğiddirakli traktorlar i.ç.ga, Germaniyada quvvati kiçik traktorlar i.ç.ga ixtisoslaşgan).
Detal böyiça ixtisoslaşiş da ayrim mamlakat zavodlari pirovard mahsulot uçun şkm tarzida foydalaniladigan butlovçi qismlar, detallar i.ç.ga ixtisoslaşadi. Mas, «RollsRoys» ingliz firmasi AQŞ, Fransiya va b. mamlakatlarda tayyorlanadigan samolyotlar uçun reaktiv dvigatellar işlab çiqaradi. Bu jarayonda bir rivojlangan mamlakatdan boşqasiga kapital çiqarişning köpayişi, turli mamlakatlar korxonalari örtasida ixtisoslaşuv va kooperatsiyalaşuvning rivojlanişi muhim rol öynaydi. Firmalararo kooperatsiya (qöşma korxonalar), juda ulkan transmilliy korporatsiyalarning taşkil etilişi, sanoati rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotlarining integratsiyasi (q. Yevropa Itgpifoki) ham rivojlangan mamlakatlar örtasidagi mehnat taqsimotini çuqurlaştirişga yordam beradi.
Özbekiston X.m.t.da paxta tolasi, energetika resurelari (tabiiy gaz, elektr energiyasi), rangli metallar, öğitlar va b. mahsulotlar yetkazib beruvçi mamlakat tarzida iştirok etadi (yana q. Mehnat taqsimoti).
Ahmadjon Ölmasov, Alişer Vahobov.
Q.: Mehnat taqsimoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАЛҚАРО МЕҲНАТ ТАҚСИМОТИ - айрим мамлакатларнинг муайян маҳсулотларини и.ч.га ихтисослашуви ва маҳсулотларни айирбошлаши. Ижтимоийҳудудий меҳнат тақсимотининг юқори шакли, жаҳон бозорининг ва давлатлар ўртасидаги иқтисодий муносабатларнинг асосини ташкил этади, давлатлар миллий хўжаликларини жаҳон хўжалиги тизимига бирлаштириш омили бўлиб, объектив жиҳатдан меҳнат унумдорлигининг ўсишига ёрдам беради. Жамият тараққиётининг дастлабки даврларида айрим мамлакатларда табиий шароитлар тафовути билан боғлиқ бўлган Х.м.т.нинг содда кўринишлари мавжуд бўлган. 19-а. нинг ўрталаридан Европа мамлакатларида жуда катта миқдордаги хом ашё, тез ўсиб бораётган шаҳар аҳолиси учун озиқ-овқат келтиришни талаб этган машина индустриясининг пайдо бўлиши Х.м.т.нинг ривожланган шаклларини юзага келтирди. Х.м.т.ни шакллантирган яна бир муҳим омиллардан бири — мустамлакачилик системасининг пайдо бўлиши ҳисобланади. 20-а. бошларига келиб мустамлака ва қолоқ мамлакатлар тамомила «жаҳон қишлоқлари»га, Европа ва Шим. Американинг саноати ривожланган мамлакатлари «жаҳон шаҳарлари»га айланди. Х.м.т.нинг бу хусусияти 2-жаҳон урушидан кейинги йилларда ҳам сақланиб қолди. 1960-й. ларда собиқ мустамлака ва ярим мустамлакалар — жаҳон аҳолисининг 80% дан ортиғи яшайдиган Лотин Америкаси, Осиё ва Африка мамлакатлари ҳиссасига жаҳон саноат маҳсулотларининг тахм. 15% тўғри келди. Бу мамлакатлар экспортининг асосий қисмини хом ашё ва озиқ-овқат ташкил этган ҳолда уларнинг импортга қарамлиги жуда юқори эди, чунки бу мамлакатлар зарур саноат товарларининг деярли барчасини ва етишмайдиган озиқ-овқатни четдан келтиришга мажбур эди.
Фантехника тараққиёти шароитларида Х.м.т. тобора ривожланган шаклларга эга бўлиб боради, халқаро ихтисослашувга эҳтиёж кучаяди, чунки бир мамлакат доирасида ҳоз. техника тараққиёти даражасида муттасил ортиб бораётган маҳсулотларнинг барча турини кенг миқёсда и.ч. мумкин эмас. Ҳозирги Х.м.т.нинг хусусияти — ривожланаётган ва ривожланган мамлакатлар ўртасидаги Х.м.т.да тармоклараро ихтисослашув етакчи ўринда турса, ривожланган мамлакатлар ўртасида тармоқлар ичида ихтисослашишнинг чуқурлашаётганидир.
Ривожланган мамлакатларнинг халқаро ички тармоқ ихтисослашуви (маҳсулот, деталь, технология бўйича) мамлакатлараро саноат маҳсулотлари савдосининг ортишига олиб келади. Бу мамлакатлар и.ч.нинг юқори ёки пастроқ даражадаги комплекс тармоқ тузилмасига эга. Бундай шароитларда Х.м.т.нинг ички тармоқ ихтисослашуви йўналишида чуқурлашуви энг янги тармоқлар ривожланишининг зарурий шартига айланади. Ички тармоқ ихтисослашувининг йўйалишларидан бири — маҳсулот тури бўйича ихтисослашиш ҳисобланади, яъни муайян маҳсулот турини и.ч. у ёки бу мамлакатда амалга оширилади (мас, тракторсозлик АҚШда юқори қувватли ғилдиракли ва занжирли тракторлар и.ч.га, Буюк Британияда ўртача типдаги ғиддиракли тракторлар и.ч.га, Германияда қуввати кичик тракторлар и.ч.га ихтисослашган).
Деталь бўйича ихтисослашиш да айрим мамлакат заводлари пировард маҳсулот учун щкм тарзида фойдаланиладиган бутловчи қисмлар, деталлар и.ч.га ихтисослашади. Мас, «РоллсРойс» инглиз фирмаси АҚШ, Франция ва б. мамлакатларда тайёрланадиган самолётлар учун реактив двигателлар ишлаб чиқаради. Бу жараёнда бир ривожланган мамлакатдан бошқасига капитал чиқаришнинг кўпайиши, турли мамлакатлар корхоналари ўртасида ихтисослашув ва кооперациялашувнинг ривожланиши муҳим роль ўйнайди. Фирмалараро кооперация (қўшма корхоналар), жуда улкан трансмиллий корпорацияларнинг ташкил этилиши, саноати ривожланган мамлакатлар иқтисодиётларининг интеграцияси (қ. Европа Итгпифоки) ҳам ривожланган мамлакатлар ўртасидаги меҳнат тақсимотини чуқурлаштиришга ёрдам беради.
Ўзбекистон Х.м.т.да пахта толаси, энергетика ресурелари (табиий газ, электр энергияси), рангли металлар, ўғитлар ва б. маҳсулотлар етказиб берувчи мамлакат тарзида иштирок этади (яна қ. Меҳнат тақсимоти).
Аҳмаджон Ўлмасов, Алишер Ваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.