Toş davri
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 516-b. — ziyouz.com
Toş davri — insoniyat taraqqiyotidagi eng qad. davr. Bu davrda mehnat qurollari hamda qurolyaroğlar, asosan, toş, yoğoç va suyakdan yasalgan. T.d. qad. {paleolit), örta (mezolit) va yangi (neolit) davrlarga bölinadi. T. d. bundan taxm. 2 mln. yil oddinroq boşlanib, Özbekistonda 4 ming yil burun tugagan (ayrim hududlarda uzoqroq davom etgan). T.d. odamlari terimçilik, ovçilik, baliq ovlaş bilan şuğullangan; neolit davrida motiga bilan dehqonçilik qiliş va çorvaçilik paydo bölgan. Ijtimoiy munosabatlar «ibtidoiy odamlar tödasi»ga, söngra ibtidoiy urugdoşlik tuzumiga xos bölgan. T.d.ning qad. davri — paleolit 3 davrga bölinib örganiladi: quyi paleolit, örta paleolit, yuqori paleolit. Quyi paleolit davri ilmiy xulosalarga köra, odam ilk bora mehnat qurollarini yasagan vaqtlardan boşlangan. Bu jarayon yer şarining turli joylarida turli vaqtlarda sodir bölgan (mas., Afrikada bu jarayon 3 mln. yil avval boşlangan, Yevropaning jan. va Osiyoda taxm. 2 mln. yil avval). Ammo qayerda va qaçon boşlanganidan qat'i nazar, kuyi paleolit insoniyatning eng uzok, davom etgan tarixini aks ettirgan. Toş asri texnikasining takomillaşuvi natijasida disk şaklidagi (rapidasimon) nukleuslarnya vujudga kelişi va ulardan ötkir uçli uçburçaksimon uçirindilarni yuzaga kelişi bilan kuyi paleolit örnini örta toş davri, ya'ni mustye davri (q. Mustye madaniyati) oladi. Mustyedan söng yuqori paleolit davri boşlanadi. Yevropaning jan.da, Osiyoda, jumladan, bizning Örta Osiyoda örta paleolit hoz. kunimizdan 200 ming yil avval boşlanib, örta hisobda 160 ming yil davom etadi va örnini 50 ming yil avval progressivroq bölgan yuqori paleolit davriga böşatib beradi. Yuqori paleolit davrida, asosan, realistik san'at rivojlanadi. Öşa davr odamlari hayvonlarni ovlaş jarayonini qanday körgan bölsalar, şunday ravişda ğor devorlariga rasmlar çizganlar. Çizganda ham kizil va kora tabiiy ranglarda çizganlar. Bu narsa odamlarning ongini rivojlanganligini körsatadi. Mexnat kurollarini yasaş texnikasi böyiça quyi va örta paleolitta nisbatan juda yuksak kötarilgan yuqori paleolit davri, öz navbatida, bundan 12—10 ming yil avval progressivroq bölgan mezolit davri bilan almaşdi. T.D.ning sönggi bosqiçi bölgan neolit bundan 5—4 ming yil avval jez davri bilan almahdi.
Ötkir Islamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШ ДАВРИ — инсоният тараққиётидаги энг қад. давр. Бу даврда меҳнат қуроллари ҳамда қуроляроғлар, асосан, тош, ёғоч ва суякдан ясалган. Т.д. қад. {палеолит), ўрта (мезолит) ва янги (неолит) даврларга бўлинади. Т. д. бундан тахм. 2 млн. йил оддинроқ бошланиб, Ўзбекистонда 4 минг йил бурун тугаган (айрим ҳудудларда узоқроқ давом этган). Т.д. одамлари теримчилик, овчилик, балиқ овлаш билан шуғулланган; неолит даврида мотига билан деҳқончилик қилиш ва чорвачилик пайдо бўлган. Ижтимоий муносабатлар «ибтидоий одамлар тўдаси»га, сўнгра ибтидоий уругдошлик тузумига хос бўлган. Т.д.нинг қад. даври — палеолит 3 даврга бўлиниб ўрганилади: қуйи палеолит, ўрта палеолит, юқори палеолит. Қуйи палеолит даври илмий хулосаларга кўра, одам илк бора меҳнат қуролларини ясаган вақтлардан бошланган. Бу жараён ер шарининг турли жойларида турли вақтларда содир бўлган (мас., Африкада бу жараён 3 млн. йил аввал бошланган, Европанинг жан. ва Осиёда тахм. 2 млн. йил аввал). Ammo қаерда ва қачон бошланганидан қатъи назар, куйи палеолит инсониятнинг энг узок, давом этган тарихини акс эттирган. Тош асри техникасининг такомиллашуви натижасида диск шаклидаги (рапидасимон) нуклеусларня вужудга келиши ва улардан ўткир учли учбурчаксимон учириндиларни юзага келиши билан куйи палеолит ўрнини ўрта тош даври, яъни мустье даври (қ. Мустье маданияти) олади. Мустьедан сўнг юқори палеолит даври бошланади. Европанинг жан.да, Осиёда, жумладан, бизнинг Ўрта Осиёда ўрта палеолит ҳоз. кунимиздан 200 минг йил аввал бошланиб, ўрта ҳисобда 160 минг йил давом этади ва ўрнини 50 минг йил аввал прогрессивроқ бўлган юқори палеолит даврига бўшатиб беради. Юқори палеолит даврида, асосан, реалистик санъат ривожланади. Ўша давр одамлари ҳайвонларни овлаш жараёнини қандай кўрган бўлсалар, шундай равишда ғор деворларига расмлар чизганлар. Чизганда ҳам кизил ва кора табиий рангларда чизганлар. Бу нарса одамларнинг онгини ривожланганлигини кўрсатади. Мехнат куролларини ясаш техникаси бўйича қуйи ва ўрта палеолитта нисбатан жуда юксак кўтарилган юқори палеолит даври, ўз навбатида, бундан 12—10 минг йил аввал прогрессивроқ бўлган мезолит даври билан алмашди. Т.Д.нинг сўнгги босқичи бўлган неолит бундан 5—4 минг йил аввал жез даври билан алмаҳди.
Ўткир Исламов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.