Proterozoy
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 409-b. — ziyouz.com
Proterozoy (yun. proteros — ança erta va goye — hayot) — tokembriynknt yuqori (arxeydan sönggi) stratigrafik guruhi (q. Geoxronologiya). Taxm. 640— 560 mln. yil avval 80 mln. yil içida hosil bölgan yotqiziklarni qamrab olgan. «P.» terminini amerikalik geolog E. Emmons (1888 y.) arxey va kembriy oraliğidagi yotqizikdarni belgilaş uçun taklif qilgan. P.ning umumiy qabul qilingan stratigrafik böliniş sxemasi yöq. Keyingi yillarda P.ni stratigrafik bölimlarga ajratişda tari-xiy geologik jinslarning absolyut yoşini aniqlaş va paleontologik me-todlar qöllanilmoqda. Ayrim mutaxas-sislar P.ni 2, boşqalar 3 yoki 4 bölimga ajratadilar. Rossiyada P. 3 bölimdan iborat, deb qabul qilingan. Ular stromatolit va mikrofitolitlar gu-ruxlarining tarqalişi b-n farqlanadi. P. yotqiziqlari ayrim r-nlar uçun alohida sxemalar (svita, seriya)ga bölinadi. P. yotqiziklari turli tartibli va har xil darajada metamorfizm ga uçragan jinslardan tarkib topgan. Granitlaşgan, magmatitlaşgan jin-slar ham uçraydi. P. yotqiziqlarining yuqrri qismida organik qoldiqlar — yaşil suvötlar va bakteriyalarning mahsuloti: stromatolit va mikrofi-tolit (onkolid, katagrafiya va b.) uçraydi. Aniq nomlangan va töla örga-nilgan hayvonot qoldiklari P. yotqi-ziqdarining yuqori bölimi b-n kembriy davri çegaralaridagina uçraydi. Ular siyrak tarqalgan çuvalçang va meduzasimonlardan iborat. Foydali qazilmalardan P. yotqiziklarida, asosan, temir, marganets, nikel, kobalt, mis, xrom, polimetall, uran, oltin rudalari xamda olmos uçraydi. Özbekistonda P. yotqiziqlari Hisor, Tomdi, Sulton Uvays va b. toğlarda tarqalgan. Bu jinslarda köpgina qazilma boyliklar uçraydi.
Q.: Geoxronologiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПРОТЕРОЗОЙ (юн. proteros — анча эрта ва гое — ҳаёт) — токембрийнкнт юқори (архейдан сўнгги) стратиграфик гуруҳи (қ. Геохронология). Тахм. 640— 560 млн. йил аввал 80 млн. йил ичида ҳосил бўлган ётқизикларни қамраб олган. «П.» терминини америкалик геолог Э. Эммонс (1888 й.) архей ва кембрий оралиғидаги ётқизикдарни белгилаш учун таклиф қилган. П.нинг умумий қабул қилинган стратиграфик бўлиниш схемаси йўқ. Кейинги йилларда П.ни стратиграфик бўлимларга ажратишда тари-хий геологик жинсларнинг абсолют ёшини аниқлаш ва палеонтологик ме-тодлар қўлланилмоқда. Айрим мутахас-сислар П.ни 2, бошқалар 3 ёки 4 бўлимга ажратадилар. Россияда П. 3 бўлимдан иборат, деб қабул қилинган. Улар строматолит ва микрофитолитлар гу-рухларининг тарқалиши б-н фарқланади. П. ётқизиқлари айрим р-нлар учун алоҳида схемалар (свита, серия)га бўлинади. П. ётқизиклари турли тартибли ва ҳар хил даражада метаморфизм га учраган жинслардан таркиб топган. Гранитлашган, магматитлашган жин-слар ҳам учрайди. П. ётқизиқларининг юқрри қисмида органик қолдиқлар — яшил сувўтлар ва бактерияларнинг маҳсулоти: строматолит ва микрофи-толит (онколид, катаграфия ва б.) учрайди. Аниқ номланган ва тўла ўрга-нилган ҳайвонот қолдиклари П. ётқи-зиқдарининг юқори бўлими б-н кембрий даври чегараларидагина учрайди. Улар сийрак тарқалган чувалчанг ва медузасимонлардан иборат. Фойдали қазилмалардан П. ётқизикларида, асосан, темир, марганец, никель, кобальт, мис, хром, полиметалл, уран, олтин рудалари хамда олмос учрайди. Ўзбекистонда П. ётқизиқлари Ҳисор, Томди, Султон Увайс ва б. тоғларда тарқалган. Бу жинсларда кўпгина қазилма бойликлар учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.