Qal'a
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39-b. — ziyouz.com
Qal'a — qadimda va örta asrlarda bino qilingan mustahkam mudofaa istehkomi. Yozma manbalarda Q. qörğon, istehkom, hisor va şahar ma'nolarida tilga olinadi. Q.lar, doira, töğri törtburçak, kvadrat yoki oval tarhli bölib, atrofi bal. örtaça 9—10 m, qalinligi 3—4 m. mudofaa devori bilan öralgan. Devor taşqarisidan çuqur (2— 3 m) va kengligi 10—15 m li xandaq — zovur kavlangan. Q. devori paxsa va yirik xom ğiştlardan barpo etilgan. Devor böylab mölalar, ayniqsa, uning burçak qismlarida esa doira yoki törtburçak şakldagi burjlar qad kötarib, ularning bir yoki ikki qator nişon tuynuklari — şinak (tirkaş) lari bölgan. Q.da bir yoki ikki darvoza bölib, ular strategik jihatdan nihoyatda mustahkam (qöş minorali labirintli) qilib qurilgan. Q. içida aholi turar joylari, ot, ulov va mollar uçun otxona, molxona va qöralar bölgan. Qamal vaqtlarida esa, zaruriy oziq-ovqat, yemxaşak, qurolyaroğ, kamon öqlari va palaxmon toşlari saqlangan.
Q. asosida, keyinçalik şaharlar yuzaga kelib, uning maydoni kengaygan. Ba'zan, Q.lar şahar yoki viloyat hukmdorining qarorgohiga aylantirilib, qasr qad kötargan va Q.ning bu qismida hisor, köhandiz yoki ark atamalari bilan yuritilgan oliy dargoh şakllangan. Bunday hukmdor qarorgohini yunonlar akropol, rimliklar kapitoliy deb ataganlar. Şu bois Q. deb Xorazmda şahar yoki mustahkam istehkomli qörğon — turar joy tuşunilgan. Mas, Ayoz qal'a, Jonbos qal'a, Bozorqal'a, Tuproqqal'a, Qöyqirilgan qal'a va boşqalar şular jumlasidandir. Buxoro va Qaşqadaryo vohalarida Q.lar, odatda, qörğon deb yuritilgan. Mas, Qörğoni Romitan, Yerqörğon va boşqalar qörğonlar ham mustahkam devor bilan öralib, bir neçta darvozasi bölgan şahar qiyofasidagi Q hisoblangan (q. Qörğon).
Q.lar şubhasiz, qadimiy va örta asrlarning öziga xos me'moriy obidasi hisoblanadi. Ular, avvalo, aholi yaşaydigan turar joy, mudofaa inşooti, yovgarçilik davrlarida qamaldagi harbiylar qarorgohi, oziq-ovqat va qurolyaroğ omborxonalari kabi vazifalarni ötagan. Özbekistonda qad kötargan Q.lar qurilişi uzoq tarixga, öz an'analari va sermazmun atamalarga ega qadriyatlardan hisoblanadi.
Q.: Qörğon
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЛЪА — қадимда ва ўрта асрларда бино қилинган мустаҳкам мудофаа истеҳкоми. Ёзма манбаларда Қ. қўрғон, истеҳком, ҳисор ва шаҳар маъноларида тилга олинади. Қ.лар, доира, тўғри тўртбурчак, квадрат ёки овал тарҳли бўлиб, атрофи бал. ўртача 9—10 м, қалинлиги 3—4 м. мудофаа девори билан ўралган. Девор ташқарисидан чуқур (2— 3 м) ва кенглиги 10—15 м ли хандақ — зовур кавланган. Қ. девори пахса ва йирик хом ғиштлардан барпо этилган. Девор бўйлаб мўлалар, айниқса, унинг бурчак қисмларида эса доира ёки тўртбурчак шаклдаги буржлар қад кўтариб, уларнинг бир ёки икки қатор нишон туйнуклари — шинак (тиркаш) лари бўлган. Қ.да бир ёки икки дарвоза бўлиб, улар стратегик жиҳатдан ниҳоятда мустаҳкам (қўш минорали лабиринтли) қилиб қурилган. Қ. ичида аҳоли турар жойлари, от, улов ва моллар учун отхона, молхона ва қўралар бўлган. Қамал вақтларида эса, зарурий озиқ-овқат, емхашак, қуроляроғ, камон ўқлари ва палахмон тошлари сақланган.
Қ. асосида, кейинчалик шаҳарлар юзага келиб, унинг майдони кенгайган. Баъзан, Қ.лар шаҳар ёки вилоят ҳукмдорининг қароргоҳига айлантирилиб, қаср қад кўтарган ва Қ.нинг бу қисмида ҳисор, кўҳандиз ёки арк атамалари билан юритилган олий даргоҳ шаклланган. Бундай ҳукмдор қароргоҳини юнонлар акрополь, римликлар капитолий деб атаганлар. Шу боис Қ. деб Хоразмда шаҳар ёки мустаҳкам истеҳкомли қўрғон — турар жой тушунилган. Мас, Аёз қалъа, Жонбос қалъа, Бозорқалъа, Тупроққалъа, Қўйқирилган қалъа ва бошқалар шулар жумласидандир. Бухоро ва Қашқадарё воҳаларида Қ.лар, одатда, қўрғон деб юритилган. Мас, Қўрғони Ромитан, Ерқўрғон ва бошқалар қўрғонлар ҳам мустаҳкам девор билан ўралиб, бир нечта дарвозаси бўлган шаҳар қиёфасидаги Қ ҳисобланган (қ. Қўрғон).
Қ.лар шубҳасиз, қадимий ва ўрта асрларнинг ўзига хос меъморий обидаси ҳисобланади. Улар, аввало, аҳоли яшайдиган турар жой, мудофаа иншооти, ёвгарчилик даврларида қамалдаги ҳарбийлар қароргоҳи, озиқ-овқат ва қуроляроғ омборхоналари каби вазифаларни ўтаган. Ўзбекистонда қад кўтарган Қ.лар қурилиши узоқ тарихга, ўз анъаналари ва сермазмун атамаларга эга қадриятлардан ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.