Qamaşi tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47–48-b. — ziyouz.com

Qamaşi tumani — Qaşqadaryo viloyatidagi tuman, 1937 yil 29 sentyabrda taşkil etilgan. 1962 yil 24 dek. da Qarşi tumaniga qöşilgan. 1964 yil 31 dek.da yana qaytadan taşkil etilgan. Şim. dan Çiroqçi, Yakkabog, Şahrisabz tumanlari, ğarbdan Koson tumani, jan. dan Ğuzor, Dehqonobod tumanlari, şarqdan Surxondaryo viloyatining Boysun tumani bilan çegaradoş. Mayd. 2,66 ming km2. Aholisi 191,4 ming kişi (2005). Tumanda 11 qişloq fuqarolari yiğini (Yortepa, Jonbuzsoy, Kökbuloq, Laylaksoy, Oqravot, Töqboy, Çim, Qamay, Qiziltepa, Koraboğ, Qoratepa) bor. Markazi — Qamaşi şahri

Tabiati. Tuman hududi ğarbdan şarqqa 150 km, şim.dan jan. ga 40—45 km ga çözilgan. Hududining ğarbiy qismi relyefi, asosan, tekislikdan iborat. Umumiy maydonining '/

4 qismini Qarşi daşti egallagan. Tuman relyefi şarqqa tomon kötarila boradi, tekisliklar, qiradirlar, söngra past va balandroq toğlar almaşinib keladi. Hisor tizmasining jan.ğarbiy tarmoqdaridan bölgan Çaqçar toği viloyatdagi eng baland toğ bölib (Katta Xuroson, asli Katta Xarsang çöqqisi, 3749 m), Qaşqadaryo havzasini Surxondaryo havzasidan ajratib turadi. Tumanda qazilma boyliklardan — turli xil quriliş materiallari mavjud. Qaşqadaryo (tumanning eng ğarbiy tekislik qismida 30 km masofada oqib ötadi) va uning irmoği Langar asosiy suv manbalaridir. Qaşqadaryo havzasiga kiruvçi Yakkaboğdaryo va Ğuzordaryoning yuqori qismlari (Qizildaryo, Tirnasoy, Katta Uradaryo) ham tuman hududidan suv oladi. Qaşqadaryo viloyatidagi eng yirik Çimqörtn suv ombori tuman hududida joylaşgan. Xöjaliklarni suv bilan ta'minlovçi ariq va kanallar (Çim, Janbuz, Tayoqli, Sağanak kabilar) şu suv omboridan boşlanadi. Iqlimi kontinental. Örtaça yillik t-ra 7,2°. Yanv. oyining örtaça t-rasi —4,6°, iyulniki 20,1°. Vegetatsiya davri tekislik qismida 240 kun, toğli qismlarida 200 kun. Yillik yoğin 327 mm dan (tekislikda) 612 mm gaça (toğlik qismida). Tuproqlari ham tekislikdan toğlarga tomon özgarib boradi: tipik böz tuproq, qönğir böz tuproq, qumoq böz tuproq; daryo vodiylarida ötloqi tuproqlar tarqalgan.

Turli xil efemeroidlar — qönğirboş, yaltirboş, nöxatak, lolaqizğaldoq, şuningdek, kovrak, buğdoyiq, oqquray, qoramurç, yantoq, qizilmiya, yulğun, tol, arça, zarang, pista, bodom, dölana, itburun, qatranği, yovvoyi olça, yonğoq va boşqalar ösadi. Tulki, quyon, qobon, toğ ayiği, kiyik, börsiq, jayra, kalamuş, siçqon, turli xil zaharli ilonlar, eçkemar, kaltakesak; parrandalardan kaklik, kaptar, çil, söfitörğay, zarğaldoq, çumçuq, çuğurçiq, bedana, loçin, burgut, qirğovul va boşqalar bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, rus, tatar va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 72 kişi. Şahar aholisi 33,6 ming kişi, qişloq aholisi 157,8 ming kişi (2005).

Xöjaligi. Tumanda 3,5 mingga yaqin korxona, jumladan sanoat, quriliş, savdo va umumiy ovqatlaniş, maişiy xizmat körsatiş va h.k. faoliyat körsatmoqda. Paxta tozalaş, ğişt zdlari, MTP, quriliş taşkilotlari, avtokorxonalar, kiçik, örta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar bor. 3 ta qöşma korxona işlab turibdi. Q.x., asosan, paxtaçilik va ğallaçilikka ixtisoslaşgan. Toğli hududlarda bahorikor ğallaçilik (buğdoy, arpa) rivojlangan. Pillaçilik bilan ham şuğullaniladi. Çorvaçilikning muhim sohasi qoramolçilik (asosan, suğoriladigan zonada), qöyçilik (toğ zonasida) hisoblanadi. Tumanda şirkat. dehqon, fermer xöjaliklari va boşqalar qişloq xöjalik korxonalari bor. Ekin maydonlarining 9,8 ming ga yeriga paxta, 25,6 ming ga yeriga ğalla, şuningdek, sabzavot va kartoşka, yemxaşak ekinlari ekiladi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 61,4 mingga yaqin qoramol, 110,3 mingdan ziyod qöy va eçki, 130,2 mingdan ziyod parranda, 3,4 mingga yaqin yilqi boqiladi.

85 umumiy ta'lim maktabi (52,5 ming öquvçi), 2 litsey va ixtisoslaşgan maktab, bolalar musiqa maktablari, mehribonlik uyi, 4 kasb-hunar kolleji (3,2 ming talaba), markaziy kutubxona, 12 klub muassasalari, madaniyat uylari bor. «Egaçim» folklor etnografik, «Qirğaldoq» bolalar etnografik, «Mingbarg», «Böyraçi», «Böston», «Mahallada duvduv gap» aşula va raqs ansambllari faoliyat körsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, tuğruqxona, poliklinika, ambulatoriya, 12 qişloq vraçlik punkti, 35 feldşer akuşerlik punktida 257 vraç, 1637 örta tibbiy xodim aholiga xizmat körsatadi. Tuman hududidan Qarşi — Kitob t.y., Katta Özbekiston trakti ötadi. Qamaşi şahridan Qarşi şahri va boşqalar tumanlar markazlariga avtobuslar qatnovi yölga qöyilgan. 1941 yil 16 iyundan «Qamaşi haqiqati» gaz. çop etiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАМАШИ ТУМАНИ — Қашқадарё вилоятидаги туман, 1937 йил 29 сентябрда ташкил этилган. 1962 йил 24 дек. да Қарши туманига қўшилган. 1964 йил 31 дек.да яна қайтадан ташкил этилган. Шим. дан Чироқчи, Яккабог, Шаҳрисабз туманлари, ғарбдан Косон тумани, жан. дан Ғузор, Деҳқонобод туманлари, шарқдан Сурхондарё вилоятининг Бойсун тумани билан чегарадош. Майд. 2,66 минг км2. Аҳолиси 191,4 минг киши (2005). Туманда 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Ёртепа, Жонбузсой, Кўкбулоқ, Лайлаксой, Оқравот, Тўқбой, Чим, Қамай, Қизилтепа, Корабоғ, Қоратепа) бор. Маркази — Қамаши шаҳри

Табиати. Туман ҳудуди ғарбдан шарққа 150 км, шим.дан жан. га 40—45 км га чўзилган. Ҳудудининг ғарбий қисми рельефи, асосан, текисликдан иборат. Умумий майдонининг ‘/

4 қисмини Қарши дашти эгаллаган. Туман рельефи шарққа томон кўтарила боради, текисликлар, қирадирлар, сўнгра паст ва баландроқ тоғлар алмашиниб келади. Ҳисор тизмасининг жан.ғарбий тармоқдаридан бўлган Чақчар тоғи вилоятдаги энг баланд тоғ бўлиб (Катта Хуросон, асли Катта Харсанг чўққиси, 3749 м), Қашқадарё ҳавзасини Сурхондарё ҳавзасидан ажратиб туради. Туманда қазилма бойликлардан — турли хил қурилиш материаллари мавжуд. Қашқадарё (туманнинг энг ғарбий текислик қисмида 30 км масофада оқиб ўтади) ва унинг ирмоғи Лангар асосий сув манбаларидир. Қашқадарё ҳавзасига кирувчи Яккабоғдарё ва Ғузордарёнинг юқори қисмлари (Қизилдарё, Тирнасой, Катта Урадарё) ҳам туман ҳудудидан сув олади. Қашқадарё вилоятидаги энг йирик Чимқўртн сув омбори туман ҳудудида жойлашган. Хўжаликларни сув билан таъминловчи ариқ ва каналлар (Чим, Жанбуз, Таёқли, Сағанак кабилар) шу сув омборидан бошланади. Иқлими континентал. Ўртача йиллик т-ра 7,2°. Янв. ойининг ўртача т-раси —4,6°, июлники 20,1°. Вегетация даври текислик қисмида 240 кун, тоғли қисмларида 200 кун. Йиллик ёғин 327 мм дан (текисликда) 612 мм гача (тоғлик қисмида). Тупроқлари ҳам текисликдан тоғларга томон ўзгариб боради: типик бўз тупроқ, қўнғир бўз тупроқ, қумоқ бўз тупроқ; дарё водийларида ўтлоқи тупроқлар тарқалган.

Турли хил эфемероидлар — қўнғирбош, ялтирбош, нўхатак, лолақизғалдоқ, шунингдек, коврак, буғдойиқ, оққурай, қорамурч, янтоқ, қизилмия, юлғун, тол, арча, заранг, писта, бодом, дўлана, итбурун, қатранғи, ёввойи олча, ёнғоқ ва бошқалар ўсади. Тулки, қуён, қобон, тоғ айиғи, кийик, бўрсиқ, жайра, каламуш, сичқон, турли хил заҳарли илонлар, эчкемар, калтакесак; паррандалардан каклик, каптар, чил, сўфитўрғай, зарғалдоқ, чумчуқ, чуғурчиқ, бедана, лочин, бургут, қирғовул ва бошқалар бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, рус, татар ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 72 киши. Шаҳар аҳолиси 33,6 минг киши, қишлоқ аҳолиси 157,8 минг киши (2005).

Хўжалиги. Туманда 3,5 мингга яқин корхона, жумладан саноат, қурилиш, савдо ва умумий овқатланиш, маиший хизмат кўрсатиш ва ҳ.к. фаолият кўрсатмоқда. Пахта тозалаш, ғишт здлари, МТП, қурилиш ташкилотлари, автокорхоналар, кичик, ўрта бизнес ва йирик корхоналар, микрофирмалар бор. 3 та қўшма корхона ишлаб турибди. Қ.х., асосан, пахтачилик ва ғаллачиликка ихтисослашган. Тоғли ҳудудларда баҳорикор ғаллачилик (буғдой, арпа) ривожланган. Пиллачилик билан ҳам шуғулланилади. Чорвачиликнинг муҳим соҳаси қорамолчилик (асосан, суғориладиган зонада), қўйчилик (тоғ зонасида) ҳисобланади. Туманда ширкат. деҳқон, фермер хўжаликлари ва бошқалар қишлоқ хўжалик корхоналари бор. Экин майдонларининг 9,8 минг га ерига пахта, 25,6 минг га ерига ғалла, шунингдек, сабзавот ва картошка, емхашак экинлари экилади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 61,4 мингга яқин қорамол, 110,3 мингдан зиёд қўй ва эчки, 130,2 мингдан зиёд парранда, 3,4 мингга яқин йилқи боқилади.

85 умумий таълим мактаби (52,5 минг ўқувчи), 2 лицей ва ихтисослашган мактаб, болалар мусиқа мактаблари, меҳрибонлик уйи, 4 касб-ҳунар коллежи (3,2 минг талаба), марказий кутубхона, 12 клуб муассасалари, маданият уйлари бор. «Эгачим» фольклор этнографик, «Қирғалдоқ» болалар этнографик, «Мингбарг», «Бўйрачи», «Бўстон», «Маҳаллада дувдув гап» ашула ва рақс ансамбллари фаолият кўрсатади. Туман марказий касалхонаси, туғруқхона, поликлиника, амбулатория, 12 қишлоқ врачлик пункти, 35 фельдшер акушерлик пунктида 257 врач, 1637 ўрта тиббий ходим аҳолига хизмат кўрсатади. Туман ҳудудидан Қарши — Китоб т.й., Катта Ўзбекистон тракти ўтади. Қамаши шаҳридан Қарши шаҳри ва бошқалар туманлар марказларига автобуслар қатнови йўлга қўйилган. 1941 йил 16 июндан «Қамаши ҳақиқати» газ. чоп этилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.