Qand
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–50-b. — ziyouz.com
Qand QAND, qand moddasi, şakar moddasi — uglevodlar (monosaxaridlar va oligosaxaridlar) sinfining quyi molekulali vakillari. Suvda yaxşi erişi va kristallanişi Q. moddasining öziga xos xususiyati hisoblanadi. U qaysi manbadan ilk bor olingan bölsa, öşaning nomi bilan ataladi. Mas, glyukoza — uzum qandi, laktoza — sut qandi, maltoza — solod qandi, saxaroza — şakarqamiş yoki lavlagi qandi. Q. moddasi deganda Q bölmagan tabiiy va sintetik monosaxaridlar ham tuşuniladi. Bunday moddalar odatdagi Q. moddasidan öziga xos tomonlari bilan ajratadi. Ularning molekulasida gidroksil guruh (—ON) örniga boşqa guruh, mas, vodorod atomi (dezoksisaxar), aminoguruh N11, (aminosaxar), merkaptoguruh §N (tiosaxar) va h.k. böladi; tarmoqdangan uglerod skeleti (tarmoqlangan Q. moddasi) yoki 7 va undan köp atomdan iborat utlerod zanjiriga (yuqori Q. moddasi) ega; qöşimça kislorod gutuvçi sikli (angidrosaxar) yoki qöşaloq uglerod boği (töyinmagan Q. moddasi) böladi. Mikroorganizmlar turlituman «qand bölmagan» Q. moddasiga boy manbadir. Köpçilik tabiiy Q. moddalarining strukturasi kimyoviy sintez yöli bilan aniqlangan (yana q. Uglevodlar).
Q.: Uglevodlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНД, қанд моддаси, шакар моддаси — углеводлар (моносахаридлар ва олигосахаридлар) синфининг қуйи молекулали вакиллари. Сувда яхши эриши ва кристалланиши Қ. моддасининг ўзига хос хусусияти ҳисобланади. У қайси манбадан илк бор олинган бўлса, ўшанинг номи билан аталади. Мас, глюкоза — узум қанди, лактоза — сут қанди, мальтоза — солод қанди, сахароза — шакарқамиш ёки лавлаги қанди. Қ. моддаси деганда Қ бўлмаган табиий ва синтетик моносахаридлар ҳам тушунилади. Бундай моддалар одатдаги Қ. моддасидан ўзига хос томонлари билан ажратади. Уларнинг молекуласида гидроксил гуруҳ (—ОН) ўрнига бошқа гуруҳ, мас, водород атоми (дезоксисахар), аминогуруҳ N11, (аминосахар), меркаптогуруҳ §Н (тиосахар) ва ҳ.к. бўлади; тармоқданган углерод скелети (тармоқланган Қ. моддаси) ёки 7 ва ундан кўп атомдан иборат утлерод занжирига (юқори Қ. моддаси) эга; қўшимча кислород гутувчи цикли (ангидросахар) ёки қўшалоқ углерод боғи (тўйинмаган Қ. моддаси) бўлади. Микроорганизмлар турлитуман «қанд бўлмаган» Қ. моддасига бой манбадир. Кўпчилик табиий Қ. моддаларининг структураси кимёвий синтез йўли билан аниқланган (яна қ. Углеводлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.