Qanqa
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–60-b. — ziyouz.com
Qanqa QANQA, Xaraşkat, Kanka, Qanqatepa — mil. av. 3-asr—mil. 12-asr boşiga oid qadimiy şahar xarobasi. Toşkent viloyatining Oqqörğon tumani hududida, Ohangaron daryosining qadimiy özani çap sohilida. Şohruxiya arxeologik yodgorligidan taxm. 8 km şim.şarqda qadimiy karvon yöli ustida joylaşgan. qadimiy Xitoy yozma manbalarida Bitan (Bityan), örta asrlarda Xaraşkat nomlari bilan yuritilgan. Qanğ davlatining poytaxti bölgan. Örta asrlarda (9—11-asrlar) Xaraşkat şahri Çoç viloyatida Binkat (Toşkent)dan keyin 2şahar hisoblangan. Dastlab, Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi a'zosi Ye.T.Smirnov (1898), keyinçalik M.Ye.Masson (1934 yil), söngra Moddiymadaniyat yodgorliklarini muhofaza qiliş jamiyati (Q.Abdullayev; 1969—72), 1974 yildan Özbekiston FA Arxeologiya instituti tomonidan tekşiriş işlari olib borilmoqda. Q. töğri törtburçak şaklida, umumiy mayd. 200 ga bölib, bir neça qator mudofaa devori va xandaqlar bilan öralgan, ark 3 şahriston va raboddan iborat bölgan. Şahriston I ning mayd. 6,5 ga, şim. qismida ark (bal. 40 m) joylaşgan. Uning atrofi xandaq bilan öralgan. Ark va Şahriston I ni 3 tomondan mayd. 50 ga dan ortiqroq Şahriston II örab olgan. Şahristonlarga taşqaridan rabod (mayd. 60 ga) yondoşgan. Mil. av. 1 — mil. 1-asrlarda şahar ravnaq topgan. Şahristonlar va rabodda köçaköylar, maydonlar, hovuz va oqar suv tarmoqlari hamda paxsa va yirik xom ğiştlardan bino qilingan turar joy qoldiqlari saqlanib qolgan. Q.dan mil. 1—2-asrlarda zarb etilgan kumuş va mis tangalar (jumladan, 4—11-asrlarga oid tangalar xazinasi), oltin va qimmatbaho toşlardan işlangan taqinçoqlar, sopol haykalçalar, ostodon (ossuariy), sirlangan va sirsiz sopol idişlar, toş, suyak va metalldan işlangan qurol va asboblar hamda devoriy rasm qoldiqlari topilgan. Turli xildagi bunday aşyoviy topilmalar şubhasiz, Q.da ohangarlik, kulolçilik, tikuvçilik, suyak öymakorligi rivoj topganidan dalolat beradi. 12-asrda Ohangaron daryosi özanining özgarişi tufayli Q. suvsiz qolib, xarobaga aylangan.
Ad.: Masson M.Ye., Axengeran: Arxeologotopografiçeskiy oçerk, T., 1953; Abdullayev K.A., Izistorii gorodişa Kanka (1969—1972), Istoriya materialnoy kulturn Uzbekistana, Vş. 12, T., 1975; Buryakov Yu.F., Qosimov M.R., Rostovsev O.M., Toşkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАНҚА, Харашкат, Канка, Қанқатепа — мил. ав. 3-аср—мил. 12-аср бошига оид қадимий шаҳар харобаси. Тошкент вилоятининг Оққўрғон тумани ҳудудида, Оҳангарон дарёсининг қадимий ўзани чап соҳилида. Шоҳрухия археологик ёдгорлигидан тахм. 8 км шим.шарқда қадимий карвон йўли устида жойлашган. қадимий Хитой ёзма манбаларида Битан (Битян), ўрта асрларда Харашкат номлари билан юритилган. Қанғ давлатининг пойтахти бўлган. Ўрта асрларда (9—11-асрлар) Харашкат шаҳри Чоч вилоятида Бинкат (Тошкент)дан кейин 2шаҳар ҳисобланган. Дастлаб, Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги аъзоси Е.Т.Смирнов (1898), кейинчалик М.Е.Массон (1934 йил), сўнгра Моддиймаданият ёдгорликларини муҳофаза қилиш жамияти (Қ.Абдуллаев; 1969—72), 1974 йилдан Ўзбекистон ФА Археология институти томонидан текшириш ишлари олиб борилмоқда. Қ. тўғри тўртбурчак шаклида, умумий майд. 200 га бўлиб, бир неча қатор мудофаа девори ва хандақлар билан ўралган, арк 3 шаҳристон ва рабоддан иборат бўлган. Шаҳристон I нинг майд. 6,5 га, шим. қисмида арк (бал. 40 м) жойлашган. Унинг атрофи хандақ билан ўралган. Арк ва Шаҳристон I ни 3 томондан майд. 50 га дан ортиқроқ Шаҳристон II ўраб олган. Шаҳристонларга ташқаридан рабод (майд. 60 га) ёндошган. Мил. ав. 1 — мил. 1-асрларда шаҳар равнақ топган. Шаҳристонлар ва рабодда кўчакўйлар, майдонлар, ҳовуз ва оқар сув тармоқлари ҳамда пахса ва йирик хом ғиштлардан бино қилинган турар жой қолдиқлари сақланиб қолган. Қ.дан мил. 1—2-асрларда зарб этилган кумуш ва мис тангалар (жумладан, 4—11-асрларга оид тангалар хазинаси), олтин ва қимматбаҳо тошлардан ишланган тақинчоқлар, сопол ҳайкалчалар, остодон (оссуарий), сирланган ва сирсиз сопол идишлар, тош, суяк ва металлдан ишланган қурол ва асбоблар ҳамда деворий расм қолдиқлари топилган. Турли хилдаги бундай ашёвий топилмалар шубҳасиз, Қ.да оҳангарлик, кулолчилик, тикувчилик, суяк ўймакорлиги ривож топганидан далолат беради. 12-асрда Оҳангарон дарёси ўзанининг ўзгариши туфайли Қ. сувсиз қолиб, харобага айланган.
Ад.: Массон М.Е., Ахенгеран: Археологотопографический очерк, Т., 1953; Абдуллаев К.А., Изистории городиша Канка (1969—1972), История материальной культурн Узбекистана, Вьш. 12, Т., 1975; Буряков Ю.Ф., Қосимов М.Р., Ростовцев О.М., Тошкент областининг археологик ёдгорликлари, Т., 1975.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.