Qarağanda kömir havzasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–67-b. — ziyouz.com
Qarağanda kömir havzasi — Qozoğiston Respublikasi Qarağanda viloyatidagi kömir havzasi. Umumiy mayd. 3600 km2, uz 120 km (ğarbdan şarqqa tomon), eni 30—60 km, şundan 2000 km2 maydonda kömir qatlamlari mavjud. Q.k.h. Qozoğiston past toğlarida joylaşgan. Kömir koni 1833 yilda topilgan; Spassk mis eritiş z-di ehtiyojlari uçun 1854 yildan kustar usulida qazib olingan. 1920 yilda geologik qidiruv işlari boşlanib, birinçi ekspluatatsiyarazvedka şaxtasi qurilgan. Havzadan reja böyiça foydalaniş 1930 yildan boşlangan. Uruş yillari (1941—45) va uruşdan keyingi davrda geologiyaqidiruv işlari jadallaşdi. 1954 yilda havzaning geologiksanoat bahosi hisoblab çiqilgan. 1940—65 yillar mobaynida 64,7 mln. t qönğir kömir qazib olingan; oçiq usulda qazib olinadigan 595 mln. t qönğir kömir razvedka qilingan. 1968 yil havzaning asosiy uçastkalarida qidiruvrazvedka işlari tugallandi. Q.k.h. geologik jihatdan Qarağanda sinklinoriysi tarkibiga kiradi va kembriy, ordovik, silur, devon, karbon, yura va kaynozoy toğ jinslaridan taşkil topgan. Kömir qatlamlari karbon va yura yotqiziqlarida joylaşgan. Kömir qatlamlarining qalinligi ğarb yönalişida 1200 m dan Verxnesokursk sinklinalida 3800 m gaça böladi. 4500 m gaça bölgan qalin toşkömir sistemasi (davri)ga mansub kömirli qatlam ostida ohaktoş, tuffit, yaşil va kökkulrang gilli slanetslardan taşkil topgan quyi vizening terektin qatlami yotadi. Karbon yotqiziqlarida 80 dan ortiq kömir qatlami bölib, 30 tasi sanoat ahamiyatga ega. Havzadagi kömirning asosiy qismi toşkömir sistemasi çökindilaridan taşkil topgan. Işçi qatlamlarning qalinligi 0,7— 2,5 m çamasida, ayrim hollarda 7—8 m. Qatlamlar murakkab tuzilişga ega. Kömirlar oçiq gumusli, toşkömir. Kokslanadigan kömirning 1/3 qismi oson boyitiladi. Qolganlari kuli köpligi va qiyin boyitilişi sababli energetikada işlatiladi. Kömirning kulliligi 8—25% dan 20— 45% gaça, kam oltingugurtli (oltingugurt miqsori ba'zan 1% dan oşadi), fosfor miqdori 0,01—0,1%. Namligi 3—6%; yonuvçi massaning yoniş issiqligi 2,935,6 MJ/kg (170008500 kkal/kg). Metamorfizm darajasiga köra, havza kömirlari G, J, KJ, K, K , OS mar-
2 kalariga taallukli. Yura davri kömiri qönğir kömir bölib, qatlamlarining qalinligi 5,34 m. Qönğir kömir tarkibida 13% kul, 1,5% oltingugurt, 27— 56% yonuvçi modda bor; issiqlik quvvati 6944—8500 kkal/kg. Kömir 200—600 m çuqurlikda qazib olinadi. Qarağanda kömiri Qarağanda, Orsk, Magnitogorsk metallurgiya zdlarida, Qozoğiston, Örta Osiyo, Ural, Ğarbiy Sibir sanoatida işlatiladi. Q.k.h.da kömirdan taşqari yuqori sifatli yer osti suvlari, olovbardoş loy, quriliş toşlari, gips, qum, ohaktoş va mergellarning ma'lum miqsordagi zaxiralari mavjud. Q.k.h. yirik sanoat r-ni hisoblanadi. Qarağanda şahridan taşqari, uning hududida sanoat markazlari — Saran, Şaxtinsk, Abay şahrilari joylaşgan. U yerda kon maşinasozligi, metallurgiya, kimyo, energetika va sanoatning boşqa tarmoqlari rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРАҒАНДА КЎМИР ҲАВЗАСИ — Қозоғистон Республикаси Қарағанда вилоятидаги кўмир ҳавзаси. Умумий майд. 3600 км2, уз 120 км (ғарбдан шарққа томон), эни 30—60 км, шундан 2000 км2 майдонда кўмир қатламлари мавжуд. Қ.к.ҳ. Қозоғистон паст тоғларида жойлашган. Кўмир кони 1833 йилда топилган; Спасск мис эритиш з-ди эҳтиёжлари учун 1854 йилдан кустарь усулида қазиб олинган. 1920 йилда геологик қидирув ишлари бошланиб, биринчи эксплуатацияразведка шахтаси қурилган. Ҳавзадан режа бўйича фойдаланиш 1930 йилдан бошланган. Уруш йиллари (1941—45) ва урушдан кейинги даврда геологияқидирув ишлари жадаллашди. 1954 йилда ҳавзанинг геологиксаноат баҳоси ҳисоблаб чиқилган. 1940—65 йиллар мобайнида 64,7 млн. т қўнғир кўмир қазиб олинган; очиқ усулда қазиб олинадиган 595 млн. т қўнғир кўмир разведка қилинган. 1968 йил ҳавзанинг асосий участкаларида қидирувразведка ишлари тугалланди. Қ.к.ҳ. геологик жиҳатдан Қарағанда синклинорийси таркибига киради ва кембрий, ордовик, силур, девон, карбон, юра ва кайнозой тоғ жинсларидан ташкил топган. Кўмир қатламлари карбон ва юра ётқизиқларида жойлашган. Кўмир қатламларининг қалинлиги ғарб йўналишида 1200 м дан Верхнесокурск синклиналида 3800 м гача бўлади. 4500 м гача бўлган қалин тошкўмир системаси (даври)га мансуб кўмирли қатлам остида оҳактош, туффит, яшил ва кўккулранг гилли сланецлардан ташкил топган қуйи визенинг теректин қатлами ётади. Карбон ётқизиқларида 80 дан ортиқ кўмир қатлами бўлиб, 30 таси саноат аҳамиятга эга. Ҳавзадаги кўмирнинг асосий қисми тошкўмир системаси чўкиндиларидан ташкил топган. Ишчи қатламларнинг қалинлиги 0,7— 2,5 м чамасида, айрим ҳолларда 7—8 м. Қатламлар мураккаб тузилишга эга. Кўмирлар очиқ гумусли, тошкўмир. Коксланадиган кўмирнинг 1/3 қисми осон бойитилади. Қолганлари кули кўплиги ва қийин бойитилиши сабабли энергетикада ишлатилади. Кўмирнинг куллилиги 8—25% дан 20— 45% гача, кам олтингугуртли (олтингугурт миқцори баъзан 1% дан ошади), фосфор миқдори 0,01—0,1%. Намлиги 3—6%; ёнувчи массанинг ёниш иссиқлиги 2,935,6 МЖ/кг (170008500 ккал/кг). Метаморфизм даражасига кўра, ҳавза кўмирлари Г, Ж, КЖ, К, К , ОС мар-
2 каларига тааллукли. Юра даври кўмири қўнғир кўмир бўлиб, қатламларининг қалинлиги 5,34 м. Қўнғир кўмир таркибида 13% кул, 1,5% олтингугурт, 27— 56% ёнувчи модда бор; иссиқлик қуввати 6944—8500 ккал/кг. Кўмир 200—600 м чуқурликда қазиб олинади. Қарағанда кўмири Қарағанда, Орск, Магнитогорск металлургия здларида, Қозоғистон, Ўрта Осиё, Урал, Ғарбий Сибирь саноатида ишлатилади. Қ.к.ҳ.да кўмирдан ташқари юқори сифатли ер ости сувлари, оловбардош лой, қурилиш тошлари, гипс, қум, оҳактош ва мергелларнинг маълум миқцордаги захиралари мавжуд. Қ.к.ҳ. йирик саноат р-ни ҳисобланади. Қарағанда шаҳридан ташқари, унинг ҳудудида саноат марказлари — Сарань, Шахтинск, Абай шаҳрилари жойлашган. У ерда кон машинасозлиги, металлургия, кимё, энергетика ва саноатнинг бошқа тармоқлари ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.