Qarağanda kömir havzasi

Qarağanda kömir havzasi — Qozoğistonning Qarağanda viloyatida joylaşgan yirik toşkömir havzasi. Rusça Vikipediya uni dunyodagi eng katta kömir havzalaridan biri deb ataydi va qayd etadi: zaxiralari böyiça u sobiq SSSRda Kuzbass va Donbassdan keyin uçinçi örinda turgan. Kömir qatlamlarining nisbatan sayoz va qalin yotişi tufayli bu yerdagi kömir boşqa havzalarnikidan arzonroq tuşgan.1

Havza Qozoğiston past toğlari (mayda sopkalar) hududida yotadi. ÖzME'ga köra, uning umumiy maydoni 3600 kvadrat kilometr, ğarbdan şarqqa uzunligi 120 kilometr, eni 30–60 kilometr bölib, kömir qatlamlari 2000 kvadrat kilometrlik maydonda tarqalgan. Rusça Vikipediyada maydon taxminan 4 ming kvadrat kilometr deb ham beriladi, mutlaq balandlik 540–650 metr, umumiy zaxiralar esa 9 milliard tonnadan oşadi.

Kömir koni 1833-yilda topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uni çopon Appaq Bayjanov Nura daryosidan 25 kilometr janubdagi Qarağandi degan joyda aniqlagan. 1856-yilda kon Petropavllik savdogar N. Uşakovga sotilgan va u qaziş işlarini boşlagan. ÖzME ma'lumotiga köra, XIX asr örtalaridan kömir Spassk mis eritiş zavodi ehtiyojlari uçun qöl usulida qazib olingan.

1920-yilda geologik qidiruv boşlanib, birinçi razvedka-ekspluatatsiya şaxtasi qurilgan, 1930-yildan esa havza reja asosida özlaştirila boşlagan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida va undan keyin qidiruv işlari kuçaytirilgan, 1968-yilga kelib asosiy uçastkalarda razvedka yakunlangan.

Geologik jihatdan havza Qarağanda sinklinoriysi tarkibiga kiradi va kembriydan kaynozoygaça bölgan davrlarning jinslaridan tuzilgan. Kömirli qatlamlar asosan karbon, qisman yura yotqiziqlarida joylaşgan. ÖzME'ga köra, karbon yotqiziqlarida 80 dan ortiq kömir qatlami bor, ulardan 30 tasi sanoat ahamiyatiga ega; işçi qatlamlarning qalinligi odatda 0,7–2,5 metr, ba'zan 7–8 metrga yetadi.

Kömirlar asosan toşkömir bölib, Rusça Vikipediyaga köra GJ, J, KJ, K va OS markalariga mansub. Kokslanadigan kömirning uçdan bir qismi oson boyitiladi, qolganlari kul köpligi sababli energetikada işlatiladi. Yura davri kömiri esa qönğir kömir hisoblanadi. Kömir asosan yer osti usulida, 200–600 metr çuqurlikdan qazib olinadi.

Qarağanda kömiri Qozoğiston va Rossiya metallurgiya zavodlarida, elektr stansiyalarida va temir yöl transportida işlatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, ilgari havza Ural-Kuznetsk sanoat majmuasining bir qismi bölib, Magnitogorsk va Orsk metallurgiya korxonalarini yoqilği bilan ta'minlagan. Havzada kömirdan taşqari yer osti suvlari, olovbardoş loy, gips, qum va ohaktoş zaxiralari ham bor.

Havza hududida Qarağanda, Saran, Şaxtinsk va Abay şaharlari joylaşgan. Bu yerda kon maşinasozligi, metallurgiya, kimyo va energetika sanoati rivojlangan.