Qarağanda viloyati

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66-b. — ziyouz.com

Qarağanda viloyati — Qozoğiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1932 yil 10 martda taşkil etilgan. Mayd. 117,9 ming km2. Aholisi 1350 ming kişi (2002), asosan, qozoqlar, şuningdek, rus, ukrain, tatar, belorus va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 85%. Viloyat 9 ma'muriy tumanga bölingan, 6 şahar va 15 şaharça bor. Markazi — Qarağanda şahri Viloyat respublikaning markaziy qismida, Balxaş kölining şim.ğarbida joylaşgan. Katta qismini Qozoğiston past toğlari (bal.300—1000 m) egallagan. Past toğlar jan.da Betpaqdala çöliga (bal. 300—400 m), ğarbda esa Turon tekisligiga qöşilib ketgan.

Iqlimi keskin kontinental va juda quruq. Iyulning örtaça t-rasi şim. da 20,1° va jan. da 25,1°, yanv. ning örtaça t-rasi şim. da —16,7°, jan. da —13°. Yillik yoğin şim. da 100—280 mm. Vegetatsiya davri 160 — 200 qun.

Yirik daryolari — Sarisuv va Nura. Şör köl köp. Yer osti çuçuk suvlaridan keng foydalaniladi. Viloyatning şim. qismi kaştan tuproqli bölib, boşoqli ötlar — şuvoq çöllari bilan band. Janubiy roqda şörlangan oç kaştan va qönğir tuproqlarda siyrak çala çöl va çöl şuvoqşöra ösimliklari ösadi; qumli joylarda boşoqli ötlardan şuvoq, şuningdek buta ösimliklari, çöl ösimliklari bilan birga qarağay, qayin, toğterak, tol ösadi. Çala çöl va çöllarda kemiruvçilar va yirtqiçlar, sayğoq, arxar, jayran, yelik yaşaydi, tuvaloq va boşqalar quşlar uçraydi. Daryo va köl qirğoqlarida suv parrandalari, qamişzorlarda qobon, ondatra yaşaydi. Balxaş kölida baliq köp.

Q. v. xöjaligida, asosan, mineral xom aşyoni qazib oliş va qayta işlaş, şuningdek, ğallaçilik va yaylov çorvaçiligi rivojlangan. Asosiy sanoat tarmoqlari: kömir va rangli metallurgiya (mis, molibden rudasini qazib oliş). Şuningdek, temir va marganets rudalarini qazib oliş rivojlangan. Qora metallurgiya mahalliy ruda asosida işlaydi. Oğir maşinasozlik (jumladan, kömir sanoati uçun maşinalar), quriliş materiallari (sement, ğişt, ohaktoş) işlab çiqariş, kimyo, yengil (tikuvçilik, trikotaj, poyabzal) va oziq-ovqat (göşt, moysir va sut, un, konditer mahsulotlari va boşqalar) sanoat tarmoqlari rivojlangan. Qarağanda metallurgiya kti, konşaxta jihozlari, maşinasozlik, sintetik kauçuk, metall konstruksiyalari zdlari, Saran, Abay, Şaxtinsk, Jezqazğan konmetallurgiya ktlari, mis eritiş va ta'mirlaşmexanika zdlari, Balxaşda toşkömir sanoati korxonalari, issiqlik elektr markazi bor. Oqtovda sement z-di, Aqçatov, Oqjal, Qayraqti, Qarağaylida polimetall rudalarini boyitiş ktlari va konlari mavjud. Daştning şim. da lalmikor ğallaçilik bilan birga qoramolçilik, çöçqaçilik, parrandaçilik va mayin junli qöyçilik, çala çöl va çöllarda yaylov çorvaçiligi bilan birga suğorib dehqonçilik (sabzavot, poliz) qilinadi. Ekin maydonlariga ğalla (bahori buğdoy), arpa, ozuqa ekinlari ekiladi. Jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, yilqi, çöçqa, parranda boqiladi. Balxaş kölidan baliq ovlanadi; çöl va toğlarda ovçilik qilinadi.

T. yil uzunligi 581 km. Qattiq qoplamali avtomobil yöllar uz. 2100 km. Balxaş kölida muntazam kema qatnaydi. 5 oliy öquv yurti (şu jumladan, unt, politexnika, tibbiyot, kooperativ, jismoniy tarbiya intlari) bor. 3 teatr, tasviriy san'at va ölkaşunoslik muzeylari, Botanika boği faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАРАҒАНДА ВИЛОЯТИ — Қозоғистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1932 йил 10 мартда ташкил этилган. Майд. 117,9 минг км2. Аҳолиси 1350 минг киши (2002), асосан, қозоқлар, шунингдек, рус, украин, татар, белорус ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 85%. Вилоят 9 маъмурий туманга бўлинган, 6 шаҳар ва 15 шаҳарча бор. Маркази — Қарағанда шаҳри Вилоят республиканинг марказий қисмида, Балхаш кўлининг шим.ғарбида жойлашган. Катта қисмини Қозоғистон паст тоғлари (бал.300—1000 м) эгаллаган. Паст тоғлар жан.да Бетпақдала чўлига (бал. 300—400 м), ғарбда эса Турон текислигига қўшилиб кетган.

Иқлими кескин континентал ва жуда қуруқ. Июлнинг ўртача т-раси шим. да 20,1° ва жан. да 25,1°, янв. нинг ўртача т-раси шим. да —16,7°, жан. да —13°. Йиллик ёғин шим. да 100—280 мм. Вегетация даври 160 — 200 қун.

Йирик дарёлари — Сарисув ва Нура. Шўр кўл кўп. Ер ости чучук сувларидан кенг фойдаланилади. Вилоятнинг шим. қисми каштан тупроқли бўлиб, бошоқли ўтлар — шувоқ чўллари билан банд. Жанубий роқда шўрланган оч каштан ва қўнғир тупроқларда сийрак чала чўл ва чўл шувоқшўра ўсимликлари ўсади; қумли жойларда бошоқли ўтлардан шувоқ, шунингдек бута ўсимликлари, чўл ўсимликлари билан бирга қарағай, қайин, тоғтерак, тол ўсади. Чала чўл ва чўлларда кемирувчилар ва йиртқичлар, сайғоқ, архар, жайран, елик яшайди, тувалоқ ва бошқалар қушлар учрайди. Дарё ва кўл қирғоқларида сув паррандалари, қамишзорларда қобон, ондатра яшайди. Балхаш кўлида балиқ кўп.

Қ. в. хўжалигида, асосан, минерал хом ашёни қазиб олиш ва қайта ишлаш, шунингдек, ғаллачилик ва яйлов чорвачилиги ривожланган. Асосий саноат тармоқлари: кўмир ва рангли металлургия (мис, молибден рудасини қазиб олиш). Шунингдек, темир ва марганец рудаларини қазиб олиш ривожланган. Қора металлургия маҳаллий руда асосида ишлайди. Оғир машинасозлик (жумладан, кўмир саноати учун машиналар), қурилиш материаллари (цемент, ғишт, оҳактош) ишлаб чиқариш, кимё, енгил (тикувчилик, трикотаж, пойабзал) ва озиқ-овқат (гўшт, мойсир ва сут, ун, кондитер маҳсулотлари ва бошқалар) саноат тармоқлари ривожланган. Қарағанда металлургия кти, коншахта жиҳозлари, машинасозлик, синтетик каучук, металл конструкциялари здлари, Сарань, Абай, Шахтинск, Жезқазған конметаллургия ктлари, мис эритиш ва таъмирлашмеханика здлари, Балхашда тошкўмир саноати корхоналари, иссиқлик электр маркази бор. Оқтовда цемент з-ди, Ақчатов, Оқжал, Қайрақти, Қарағайлида полиметалл рудаларини бойитиш ктлари ва конлари мавжуд. Даштнинг шим. да лалмикор ғаллачилик билан бирга қорамолчилик, чўчқачилик, паррандачилик ва майин жунли қўйчилик, чала чўл ва чўлларда яйлов чорвачилиги билан бирга суғориб деҳқончилик (сабзавот, полиз) қилинади. Экин майдонларига ғалла (баҳори буғдой), арпа, озуқа экинлари экилади. Жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, йилқи, чўчқа, парранда боқилади. Балхаш кўлидан балиқ овланади; чўл ва тоғларда овчилик қилинади.

Т. йил узунлиги 581 км. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллар уз. 2100 км. Балхаш кўлида мунтазам кема қатнайди. 5 олий ўқув юрти (шу жумладан, унт, политехника, тиббиёт, кооператив, жисмоний тарбия интлари) бор. 3 театр, тасвирий санъат ва ўлкашунослик музейлари, Ботаника боғи фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.