Qaramoğda böliş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64–65-b. — ziyouz.com
Qaramoğda böliş — fuqaroni asosiy yaşaş manbai hisoblangan mablağ bilan ta'minlanişi. Q.b. pensiya ta'minotida, boquvçining ölimi tufayli yetkazilgan zararning örnini töldirişda, ayrim nafaqalar va kompensatsiyalarni (mas, xodim bir joydan boşqa iş joyiga ötganda) tölaşda, xodimlar soni yoki ştat qisqartirilganda işda qoldirilişda ustunlik berilişida, meros oliş va boşqalar ayrim hollarda ahamiyatga ega. Uzbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi qonuni (1993 yil 3 sentyabr)ga muvofiq, vafot etgan xodimning boquvida bölgan mehnatga qobiliyatsiz oila a'zolari boquvçisini yöqotganlik pensiyasini oliş huquqiga egadirlar. Qonun böyiça quyidagilar oilaning mehnatga qobiliyatsiz a'zolari hisoblanadi: a) bolalar, akaukalar, opasingillar va nabiralar 16 yoşga tölmagan bölsa yoki 16 yoşdan katta bölsa ham 16 yoşga tölmasdan nogiron bölib qolgan holda (bunda akaukalar, opasingillar va nabiralarni mehnatga qobiliyatli ota-onasi bölmasa); b) ota-ona, ögay ona, ögay ota, xotin, er — başarti ular pensiya yoşiga tölgan yoki nogiron bölsalar; v) yoşidan va mehnat qobiliyatidan qat'i nazar, ota-onadan biri yoki er (xotin) yoxud buva, buvi, akauka yoki opasingil — agar u vafot etgan boquvçining bolalari, akaukalari, opasingillari yoki nabiralarini işlovçilarga bolaga qaraş uçun iş haqi saqlanmagan ta'tilda böliş huquqini beradigan yoşga tölgunga qadar boqiş bilan maşğul bölsa va işlamasa; g) buva va buvi — agar qonunga muvofiq ularni boqişi şart bölgan kişilar bölmasa. Boquvçi bilan birga yaşaş Q.b.ni e'tirof etişning şarti hisoblanmaydi. Qonunga köra, marhumning töliq boquvida bölgan yoki undan yordam olib turgan oila a'zolari, bu yordam ular uçun doimiy va asosiy kun keçiriş mablağining manbai hisoblangan bölsa, marhumning qaramoğida turgan deb hisoblanadilar.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajariş bilan boğliq holda jarohatlanişi, kasb kasalliklariga çalinişi yoki salomatlikning boşqa xil şikastlanişi tufayli yetkazilgan zararni tölaş qoidalarini tasdiqlaş töğrisida»gi qarori (2005 yil 11 fev.)da boquvçining vafoti sababli zararni tölaş tartibi körsatib ötilgan. Unga köra, xodim mehnat jarohatiga boğliq holda vafot etgan taqdirda, iş beruvçi marhumning qaramoğida bölgan mehnatga layoqatsiz, şuningdek, 16 yoşga tölmagaN şaxslarga yoki marhum vafot etgan kungaça undan nafaqa oliş huquqiga ega bölgan şaxslarga, marhumning vafotidan söng tuğilgan farzandiga, şuningdek, otaonalaridan biriga, umr yöldoşiga yoki oilasining işlamaydigan va vafot etganning 3 yoşga tölmagan bolalari, ukalari, singillari yoki nabiralari parvarişi bilan band bölgan boşqa a'zosiga zararni tölaşi şart (yana q. Pensiyalar).
Anvar Inoyatov.
Q.: Pensiyalar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРАМОҒДА БЎЛИШ — фуқарони асосий яшаш манбаи ҳисобланган маблағ билан таъминланиши. Қ.б. пенсия таъминотида, боқувчининг ўлими туфайли етказилган зарарнинг ўрнини тўлдиришда, айрим нафақалар ва компенсацияларни (мас, ходим бир жойдан бошқа иш жойига ўтганда) тўлашда, ходимлар сони ёки штат қисқартирилганда ишда қолдирилишда устунлик берилишида, мерос олиш ва бошқалар айрим ҳолларда аҳамиятга эга. Узбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги қонуни (1993 йил 3 сентябр)га мувофиқ, вафот этган ходимнинг боқувида бўлган меҳнатга қобилиятсиз оила аъзолари боқувчисини йўқотганлик пенсиясини олиш ҳуқуқига эгадирлар. Қонун бўйича қуйидагилар оиланинг меҳнатга қобилиятсиз аъзолари ҳисобланади: а) болалар, акаукалар, опасингиллар ва набиралар 16 ёшга тўлмаган бўлса ёки 16 ёшдан катта бўлса ҳам 16 ёшга тўлмасдан ногирон бўлиб қолган ҳолда (бунда акаукалар, опасингиллар ва набираларни меҳнатга қобилиятли ота-онаси бўлмаса); б) ота-она, ўгай она, ўгай ота, хотин, эр — башарти улар пенсия ёшига тўлган ёки ногирон бўлсалар; в) ёшидан ва меҳнат қобилиятидан қатъи назар, ота-онадан бири ёки эр (хотин) ёхуд бува, буви, акаука ёки опасингил — агар у вафот этган боқувчининг болалари, акаукалари, опасингиллари ёки набираларини ишловчиларга болага қараш учун иш ҳақи сақланмаган таътилда бўлиш ҳуқуқини берадиган ёшга тўлгунга қадар боқиш билан машғул бўлса ва ишламаса; г) бува ва буви — агар қонунга мувофиқ уларни боқиши шарт бўлган кишилар бўлмаса. Боқувчи билан бирга яшаш Қ.б.ни эътироф этишнинг шарти ҳисобланмайди. Қонунга кўра, марҳумнинг тўлиқ боқувида бўлган ёки ундан ёрдам олиб турган оила аъзолари, бу ёрдам улар учун доимий ва асосий кун кечириш маблағининг манбаи ҳисобланган бўлса, марҳумнинг қарамоғида турган деб ҳисобланадилар.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Ходимларга уларнинг меҳнат вазифаларини бажариш билан боғлиқ ҳолда жароҳатланиши, касб касалликларига чалиниши ёки саломатликнинг бошқа хил шикастланиши туфайли етказилган зарарни тўлаш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарори (2005 йил 11 фев.)да боқувчининг вафоти сабабли зарарни тўлаш тартиби кўрсатиб ўтилган. Унга кўра, ходим меҳнат жароҳатига боғлиқ ҳолда вафот этган тақдирда, иш берувчи марҳумнинг қарамоғида бўлган меҳнатга лаёқатсиз, шунингдек, 16 ёшга тўлмагаН шахсларга ёки марҳум вафот этган кунгача ундан нафақа олиш ҳуқуқига эга бўлган шахсларга, марҳумнинг вафотидан сўнг туғилган фарзандига, шунингдек, отаоналаридан бирига, умр йўлдошига ёки оиласининг ишламайдиган ва вафот этганнинг 3 ёшга тўлмаган болалари, укалари, сингиллари ёки набиралари парвариши билан банд бўлган бошқа аъзосига зарарни тўлаши шарт (яна қ. Пенсиялар).
Анвар Иноятов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.