Qarindoşlik
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68–69-b. — ziyouz.com
Qarindoşlik (huquqda) — insonlar örtasida qon jihatdan özaro boğliqlik, aloqadorlik. Kişilar örtasida qonqarindoşlik va uruğaymoqlik aloqalarining mavjudligi muayyan huquqiy oqibatlar yuz berişiga (huquqlar va majburiyatlar paydo bölişiga) sabab böladi. Özbekiston Respublikasining OiLa kodeksida Q. tuşunçasiga ta'rif berilgan. Uşbu kodeksning 57-moddasiga köra, bir umumiy uçinçi şaxsdan (ajdoddan) kelib çiqqan şaxslar qarindoşlar hisoblanadi. 2 şaxs örtasida töğri şajara böyiça Q.ning yaqinligi Q. darajasi bilan belgilanadi. Töğri şajara böyiça Q. özaro farqlanadi.
Özbekiston oila huquqi böyiça, Q. munosabatlarining mavjudligi özaro şaxsiy hamda mulkiy huquqlar va majburiyatlarni yuzaga keltiradi (ota-onalarning öz farzandlariga bölgan huquqi, aliment huquq va majburiyatlari, yaqin qarindoşlar örtasida nikoh qayd etilmasligi va h.k.). Fuqarolik huquqida Q. ota-onaning öz voyaga yetmagan farzandlariga qonuniy vakillik qilişi huquqlari va majburiyatlarini keltirib çiqaradi. Vorislik munosabatlari qonun böyiça meros oçilgan hollarda Q. aloqalariga köra tartibga solinadi.
Özbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 68bobida (1134— 1157-moddalar) qonun böyiça vorislik munosabatlari va ularni tartibga solinişiga doir qoidalar belgilangan. Uşbu qoidalarga köra, qonuniy vorislik Q.ning darajasi (vorislik navbatlari)ga asoslanadi. Şunga köra, Q. aloqalarining yaqinuzoqliligiga qarab vorislikning beşta navbati belgilangan. Oldingi navbatda turgan vorislarning yöqligi, ularning merosdan voz keçişi yoki mahrum etilganligi navbatdagi vorislarga meros oliş xuquqini beradi.
Q. mehnat huquqida ham ahamiyatlidir. Mas, 16 yoşga tölmagan ösmirlarni işga qabul qiliş uçun uning otasi yoki onasi yozma rozilik berişi lozim (Özbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 77-moddasi). Yakin Q. aloqasida bölgan şaxslarning bitta davlat korxonasida birga işlaşlari taqiklanadi (Mehnat kodeksining 79-moddasi). Bu qoidadan istisnolar Özbekiston Respublikasining hukumati tomonidan belgilanişi mumkin. Ota yoki ona xavfli mehnat şaroitida işlayotgan öz farzandini işdan böşaşini talab qilişi mumkin (Mehnat kodeksining 247-moddasi).
Q. aloqalari ijtimoiy ta'minot huquqida ham ahamiyatga ega. Bunda boquvçisini yöqotganlik pensiyasi, ijtimoiy nafaqalarning ayrim turlarini tayinlaş çoğida (q. Qaramoğda böliş) marhum boquvçi şaxs bilan uning qaramoğida bölib kelgan voyaga yetmaganlar örtasida Q.ning mavjudligi asos qilib olinadi (Özbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi Qonunining 19-moddasi). Q. boşqa hollarda ham huquqiy ahamiyatga ega.
Şoira Yöldoşeva.
Q.: Qaramoğda böliş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАРИНДОШЛИК (ҳуқуқда) — инсонлар ўртасида қон жиҳатдан ўзаро боғлиқлик, алоқадорлик. Кишилар ўртасида қонқариндошлик ва уруғаймоқлик алоқаларининг мавжудлиги муайян ҳуқуқий оқибатлар юз беришига (ҳуқуқлар ва мажбуриятлар пайдо бўлишига) сабаб бўлади. Ўзбекистон Республикасининг ОиЛа кодексида Қ. тушунчасига таъриф берилган. Ушбу кодекснинг 57-моддасига кўра, бир умумий учинчи шахсдан (аждоддан) келиб чиққан шахслар қариндошлар ҳисобланади. 2 шахс ўртасида тўғри шажара бўйича Қ.нинг яқинлиги Қ. даражаси билан белгиланади. Тўғри шажара бўйича Қ. ўзаро фарқланади.
Ўзбекистон оила ҳуқуқи бўйича, Қ. муносабатларининг мавжудлиги ўзаро шахсий ҳамда мулкий ҳуқуқлар ва мажбуриятларни юзага келтиради (ота-оналарнинг ўз фарзандларига бўлган ҳуқуқи, алимент ҳуқуқ ва мажбуриятлари, яқин қариндошлар ўртасида никоҳ қайд этилмаслиги ва ҳ.к.). Фуқаролик ҳуқуқида Қ. ота-онанинг ўз вояга етмаган фарзандларига қонуний вакиллик қилиши ҳуқуқлари ва мажбуриятларини келтириб чиқаради. Ворислик муносабатлари қонун бўйича мерос очилган ҳолларда Қ. алоқаларига кўра тартибга солинади.
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 68бобида (1134— 1157-моддалар) қонун бўйича ворислик муносабатлари ва уларни тартибга солинишига доир қоидалар белгиланган. Ушбу қоидаларга кўра, қонуний ворислик Қ.нинг даражаси (ворислик навбатлари)га асосланади. Шунга кўра, Қ. алоқаларининг яқинузоқлилигига қараб ворисликнинг бешта навбати белгиланган. Олдинги навбатда турган ворисларнинг йўқлиги, уларнинг меросдан воз кечиши ёки маҳрум этилганлиги навбатдаги ворисларга мерос олиш хуқуқини беради.
Қ. меҳнат ҳуқуқида ҳам аҳамиятлидир. Мас, 16 ёшга тўлмаган ўсмирларни ишга қабул қилиш учун унинг отаси ёки онаси ёзма розилик бериши лозим (Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 77-моддаси). Якин Қ. алоқасида бўлган шахсларнинг битта давлат корхонасида бирга ишлашлари тақикланади (Меҳнат кодексининг 79-моддаси). Бу қоидадан истиснолар Ўзбекистон Республикасининг ҳукумати томонидан белгиланиши мумкин. Ота ёки она хавфли меҳнат шароитида ишлаётган ўз фарзандини ишдан бўшашини талаб қилиши мумкин (Меҳнат кодексининг 247-моддаси).
Қ. алоқалари ижтимоий таъминот ҳуқуқида ҳам аҳамиятга эга. Бунда боқувчисини йўқотганлик пенсияси, ижтимоий нафақаларнинг айрим турларини тайинлаш чоғида (қ. Қарамоғда бўлиш) марҳум боқувчи шахс билан унинг қарамоғида бўлиб келган вояга етмаганлар ўртасида Қ.нинг мавжудлиги асос қилиб олинади (Ўзбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Қонунининг 19-моддаси). Қ. бошқа ҳолларда ҳам ҳуқуқий аҳамиятга эга.
Шоира Йўлдошева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.