Qaşqadaryo viloyati
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–102-b. — ziyouz.com
Qaşqadaryo viloyati — ÖzR tarkibidagi viloyat. 1924 yil 1 noyab. da taşkil etilgan. 1927 yil 17 fev.dan 1938 yil 15 yanv. gaça Qaşqadaryo okrugi maqomida. 1938 yil 15 yanv. da Buxoro viloyatiga qöşib yuborildi. 1943 yil 20 yanv. da qayta taşkil etildi. 1960 yil 25 yanv. da Surxondaryo viloyatiga qöşildi. 1964 yil 7 fev.dan yangidan taşkil etildi. Respublikaning janğarbida, Qaşqadaryo havzasida, PomirOlay toğ sistemasining ğarbiy çekkasida, Amudaryo va Zarafşon daryolari, Hisor va Zarafşon tizma toğlari orasida. Şim.ğarbdan Buxoro, jan.şarqdan Surxondaryo, jan. ğarb va ğarbdan Turkmaniston, şarqdan Tojikiston va Samarqand viloyatlari bilan çegaradoş. Mayd. 28,6 ming km2. Aholisi 2378,2 ming kişi (2005). Tarkibida 13 qişloq tumani (Dehqonobod, Kasbi, Kitob, Koson, Mirişkor, Muborak, Nişon, Çiroqçi, Şahrisabz, Yakkaboğ, Qamaşi, Qarşi, Ğuzor), 12 şahar (Beşkent, Kitob, Koson, Muborak, Tallimarjon, Çiroqçi, Şahrisabz, Yakkaboğ, Yangi Nişon, Qamaşi, Qarşi, Ğuzor), 4 şaharça (Dehqonobod, Miroqi, Eski Yakkaboğ, Qaşqadaryo), 147 qişloq fuqarolari yiğini, 1064 qişloq bor (2005). Markazi — Qarşi şahri. Q.v. tumanlari haqida alohida maqolalarga q; mas, Dehqonobod tumani, Kasbi tumani va boşqalar
Tabiati. Viloyat hududi, asosan, Qaşqadaryo botiğini öz içiga olgan; şim., şarq va janşarqdan Zarafşon hamda Hisor tizma toğlari bilan öralgan. Toğlar bilan tekisliklar orasini adirlar egallagan. Tekislikning katta qismi ğarbda Sandiqli va Qizilqum çöllari bilan tutaşgan Qarşi çölidan iborat. Iqlimi kontinental. Qişi nisbatan yumşoq. Yozi uzoq (155—160 kun), issiq, quruq. Yanv.ning örtaça t-rasi 0,2° dan 1,9° gaça, iyulniki 28°—29,5°. Eng yuqori t-ra 45°. Eng past t-ra —20°. Yiliga tekisliklarda 290— 300 mm, adirlarda 520—550 mm, toğlarda 550—650 mm yoğin tuşadi. Yoğin, asosan, bahor va qişda yoğadi, yozda garmsel esadi. Toğlarda turğun qor qoplami hosil böladi (2—6 oy). Vegetatsiya davri tekisliklarda 290—300 kungaça. Asosiy daryosi — Qaşqadaryo. Uning irmoqlari — Jinnidaryo, Oqsuv, Yakkaboğdaryo, Tanxozdaryo, Ğuzordaryo (Katta va Kiçik Öradaryo bilan birga). Daryolar qor, yomğir va muzliklar suvidan töyinadi. Daryo suvidan, asosan, suğorişda foydalaniladi. Çimqörğon, Qamaşi, Paçkamar suv omborlari; Fayziobod, 8 Mart, Eskiboğ, Eski Anhor, Koson, Paxtaobod, Qarşi va boşqalar kanallar bor. Qarşi çölini özlaştirişda 6 nasos st-yasi, oçiq va yopiq kollektor drenaj tarmoqlari qurilgan. Suğoriladigan yerlarning tuproği, asosan, tipik va oç böz tuproqlar. Kitob — Şahrisabz soyligida köproq qumoq tuproqlar mavjud. Toğlarda balandlik mintaqalari böylab tipik böz tuproqlar tarqalgan. Tabiiy florasi 1200 ga yaqin yuksak ösimlik turidan iborat. Viloyatda 76,6 ming ga örmon mavjud. Örmonlarning asosiy qismini arça va saksovulzorlar taşkil etadi. Toğ yon bağirlari har xil öt ösimliklari bilan qoplangan, şuningdek, butazorlar ham bor. Toğ örmonlari arça, bodom, pista, jiydazorlardan iborat. Toğlarda na'matak, zirk, çakanda, anzur piyozi, qora zira va boşqalar ösadi.
Viloyat hududida 100 dan ziyod quş turi, sut emizuvçilarning 60 turi, sudralib yuruvçilarning 7 turi uçraydi. Daryo va suv havzalarida qumbaliq, ilonboş, zoğorabaliq, gulmohi, xramula, qorabaliq yaşaydi. Viloyatda Hisor toğörmon va Kitob davlat geologiya qöriqxonalari joylaşgan; Kitob balandtoğ rasadxonalar majmuasi faoliyat körsatadi.
Aholisi, asosan, özbeklar (91,2%), şuningdek, tojik, turkman, rus, qozoq, ukrain, ozarbayjon, koreys, qirğiz, turk, ukrain, belorus va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 83,7 kişi. Şahar aholisi 587,5 ming kişi, qişloq aholisi 1790,7 ming kişi (2005).
20-asr boşlarigaça hoz. Qaşqadaryo viloyati hududida yaşagan aholining köpçiligi orasida uruğqabilalarga böliniş saqlanib kelgan. Mas, Qarşi şahri va uning atroflarida manğit, saroy, qavçin, qatağon, kutçi, qipçoqlar, xtoy, qirq va boşqalar uruğlar, Şahrisabz va uning atroflarida kenagas, saroy, qutçi, turk, qatağon, qalmoq, qanğli, çuyut, qiyot, qönğirot, mojor, manğit, mitan, möğul, nayman, sayot uruğlari, Ğuzor va uning atroflarida qavçin, kerayit, qönğirot, manğit va boşqalar uruğlar yaşagan. Ular dehqonçilik, çorvaçilik va hunarmandçilik bilan şuğullanişgan.
Xöjaligi. Q.v. qişloq xöjalik mahsulotlarini yetiştiriş hamda yoqilği resurslarini qazib oliş böyiça Özbekistonda muhim örin egallaydi. Viloyat respublikada qazib olinadigan tabiiy gazning 88%, neftning 92%, kondensatning 99,6%, oltingugurtning 100% ni beradi.
Qaşqadaryo respublikada eng köp don va paxta yetkazib beradigan viloyatdir. Özbekistonda tayyorlanadigan yalpi q.x. mahsulotining 10,2%,şu jumladan, paxtaning 11,8%, ğallaning 12%, qoraköl terining 19% viloyat hissasiga töğri keladi. Tabiiy gaz, kondensat va q.x. mahsulotlarini qayta işlovçi tarmoqlar rivojlanmoqda. Viloyatda 1,1 ming kiçik korxona, 40,6 ming mikrofirma bor. Bular sanoat, quriliş, savdo va umumiy ovqatlaniş, q.x. va boşqalar korxonalardan iborat.
Sanoatining yetakçi tarmoqlari: — tabiiy gaz va neft qazib oliş, gazni qayta işlaş, paxta tozalaş, yoğ ekstraksiyasi, quriliş materiallari işlab çiqariş, ip yigiruv, tikuvçilik, oziq-ovqat va boşqalar Eng yirik korxonalari: Muborak neftgaz unitar korxonasi, Şörtan gaz unitar korxonasi, Muborak gazni qayta işlaş z-di, Şörtan gaz kimyo majmuasi, Qarşi, Koson yoğekstraksiya, Şahrisabz konserva zdlari, Şahrisabz pillakaşlik, Qarşi tikuvçilik fkalari, Qaşqadaryo marmar aksiyadorlik jamiyati va boşqalar 49 qöşma korxona faoliyat körsatadi, şulardan: Özbekiston — Turkiya «Kaşteks» töqimaçilik, «Oqsaroy töqimaçilik LTD» qöşma korxonalari işlamoqda.
Viloyat hududidagi dastlabki sanoat korxonasi — Şahrisabz paxta tozalaş z-di 1916 yilda qurilgan. Undan keyingi davrda viloyatda, asosan, paxta tozalaş zdlari, tikuvçilik fkalari qurildi. 1971 yilda Muborak gazni qayta işlaş z-di işga tuşirildi. Mustaqillik yillarida Şaxrisabz, Yakkaboğ un ktlari, Tallimarjon issikdik elektr st-yasi, 2001 yil oxirida Şörtan gaz kimyo majmuasi qurilib işga tuşirildi. Q.v. da gaz (propan), jun, paxta tolasi, momiq, polietilen, tomat pastasi, turli xil plitalar işlab çiqariladi.
Qişloq xöjaligining asosiy tarmoqlari: ğallaçilik, paxtaçilik, kartoşkaçilik, polizçilik, sabzavotçilik, çorvaçilik. Boğdorçilik, tokçilik, ipakçilik ham salmoqli örin tutadi. Çorvaçiligi göşt-sut yetiştirişga ixtisoslaşgan. Qoramolçilik, qöyçilik, parrandaçilik rivojlangan. Muborak, Mirişkor, Nişon, Ğuzor tumanlarida qorakölçilikka ixtisoslaşgan yirik naslçilik xöjaliklari mavjud. Asalariçilikka ham katta e'tibor berilgan.
Q.v.da 667,6 ming ga ekin maydoni mavjud bölib, şundan 418,7 ming gektari suğoriladi. 173,8 ming ga yerga paxta, 205 ming ga yerga don, 3,2 ming ga yerga sabzavot, 2 ming ga yerga poliz, 0,5 ming ga yerga kartoşka, 38,1 ming ga yerga ozuqa ekinlari ekiladi. 32,8 ming ga yer köp yillik daraxtzorlar, şundan 13,2 ming ga yer mevazor, 9,2 ming ga yer tutzor, 10,4 ming ga yer tokzorlar bilan band, 1451 ming ga yerni yaylovlar egallagan. Yerning meliorativ holatini yaxşilaş maqsadida 13815 km uzunlikda kollektordrenaj tarmoqlari qurilgan. Viloyatda suğoriladigan dehqonçilikni rivojlantiriş maqsadida suğoriş kanallari (Qarşi, Sandal va boşqalar) va suv omborlari (Tallimarjon, Çimqörğon, Hisorak, Qizilsuv va'b.) barpo etilgan. Suğorişni taşkil etiş uçun 6 ta yirik nasos st-yasi qurilgan. Q.x. mahsulotlari yetiştirişni köpaytiriş maqsadida Qarşi çölida 250 ming ga yer özlaştirilgan.
Viloyatda 68 şirkat, 17,6 ming dehqon, 17,2 ming fermer xöjaliklari faoliyat körsatadi. Q.v. şirkat, fermer va şaxsiy xöjaliklarida 654,7 ming qoramol (şu jumladan, 276,8 ming sigir), 2,2 mln. qöy va eçki, 1,3 mln. parranda, 17,3 ming yilqi boqiladi (2005). 1996—2005 yil lar viloyatdan B.Röziyev, Q.Möminov, Ğ. Rahmonov, M.Saidovlar «Özbekiston Qahramoni» unvoniga sazovor böldilar.
Transporti. Viloyatdagi t.y. uzunligi 401 km. Asosiy t.y. magistrallari Kogon — Qarşi — Duşanba, Qarşi — Kitob, Qarşi— Samarqand. Yangi qurilayotgan Toşğuzor — Boysun— Qumqörğon (umumiy uz. 223 km) t.y.ning 106,2 km qismi Q.v. hududidan ötadi. 2004 yil oktyabrgaça uşbu yölning 112 km dan ziyod Toşğuzor — Dehqonobod va Qumqörğon — Boysun qismlari foydalanişga topşirildi. Viloyatda jami 13,9 ming km uzunlikda avtomobil yöllari mavjud. Şundan umumiy foydalanilayotgan yöllar uz. 3,4 ming km, xöjaliklar hisobidagi yöllar uz. 10,5 ming km. Q.v. hududidan respublika ahamiyatiga ega bölgan Qarşi — Amudaryo (Turkmaniston), Katta Uzbekiston trakti (Toşkent — Termiz), Qarşi — Buxoro, Qarşi — Samarqand avtomobil yöllari ötadi. Qarşidan Toşkent, Termiz, Samarqand, Buxoro, Navoiy, Denov va boşqalar şaharlarga avtobuslar qatnaydi. Qarşi aeroportidan Qarşi — Moskva, Qarşi — Toşkent, Qarşi — Andijon va boşqalar yönalişlarda yölovçilar taşuvçi samolyotlar qatnovi yölga qöyilgan.
Madaniy maorif, soğliqni saqlaş va sport. Qaşqadaryo vohasi özining madaniy tarixi bilan maşhur. 1990-y.largaça Qaşqadaryo hududida paleolit (toş asri) davrida odamzodning yaşaganligi haqida aşyoviy dalillar kam edi. Faqatgina Tanxozdaryo vodiysidan topilgan çaqmoqtoşdan yasalgan ayrim buyumlar, Taxtaqoraça dovonida Takalisoy böyidagi ğordan arxeolog D.N.Lev tomonidan mustye davriga oid bir neçta toş buyum topilganligi Qaşqadaryo vodiysida toş davri odamlari yaşaganligidan dalolat berar edi.
1990-y.larda arxeologlardan R. X. Sulaymonov, A.S. Sa'dullayevlar yuqori Qaşqadaryodagi Oyoqçisoy, Quruqsoy vodiylarini örganib paleolit davriga oid aşyoviy dalillarni topdilar. Siylontoşda toş asrining sönggi davriga oid topilmalar aniqlandi.
Vohada mil. av. 10—8-asr lar, jez va temir asrlarga oid Sangirtepa, Yerqörğon yodgorliklari topiddi. Mil. av. 7—6-asr larda Qaşqadaryo vodiysida dehqonçilik bilan şuğullanuvçi köplab aholi istiqomat qilgan. Keş, Naxşab şahrilari paydo bölib rivojlangan. qadimiy Baqtriya davlati tarkibiga Qaşqadaryo vohasining bir qismi ham kirgan.
Mil.av. 329 yilda Aleksandr Makedoniyalik qöşinlari Navtaka (Qaşqadaryo) viloyatini bosib olgan. Qaşqadaryo bosqinçilarga qarşi kötarilgan Spitamen qözğolonining markazlaridan biri bölgan. Mil. av. 3—2-asrlarda Qaşqadaryo vohasi Salavkiylar, undan keyin Yunon Baqgriya davlati tarkibiga kirdi. 468 yil da kuşonlar avlodidan bölgan köçmançi çorvador toxarlar Kidar rahbarligida şarqdan Amudaryo havzasiga kirib kelib Naxşabni özlariga vaqtinça qarorgoh qilib turdilar.
Qaşqadaryoda 7—8-asr larda iqtisodiy hayot rivojlangan. Bir neça yillar davomida Suğd Keş podşolari tomonidan idora qilingan. Keş podşosi Şaşeppi (Şişpar) davrida zarb qilingan tanga pulda «Ixşid Şişpar» degan yozuv bölgan. Arablar qöşini 700 yilda ilk bor Qaşqadaryoga bostirib kelib, Naxşab va Keş şahri larini va ular atrofidagi qişloqlarni qölga kiritdilar. Qutayba ibn Muslim 710 yil da Keş va Naxşabni qayta fath etdi. Ammo, Qarşi, Keş va Naxşab (Nasaf)da yana arablarga qarşi norozilik harakatlari boşlanadi. Keş asosiy markazlaridan bölgan Muqanna qözğoloni butun Movarounnahrga tarqaldi. 9— 10-asrlarda Qaşqadaryoda iqtisodiyijtimoiy hayot, fan va madaniyat yana rivojlandi. Keş «Qubbat ulilm val adab» nomiga sazovor böddi.
Möğul bosqinçilari 1220 yil yozida Qaşqadaryoga bostirib kelib Naxşab, Keş, Ğuzor şahrilari va qişloqlarini vayron qildilar. Möğullar ötroqlikka ötgandan sönggina (14-asrda) Kepakxon (1318—26) qurdirgan saroy yaqinida yangi şahar — Qarşi şahri ga asos solindi. 14—15-asrlarda Temur va Uluğbek davrlarida Şahrisabzt bir qança monumental binolar — saroy, masjid va maqbaralar va boşqalar qurildi. Şahrisabz vohaning yetakçi şahriga aylandi. Aştarxoniylar davrida Qarşi, Şahrisabzda Buxoro xonligidan mustaqil böliş harakati kuçaydi. Manğitiylar davrida Qarşi taxt vorisi hokim böladigan viloyatga aylandi.
Q.v. qöxna tarixi, qadimiy madaniyat yodgorliklari bilan maşhur. Viloyatdan buyuk olimlar, adib va şoirlar, maşhur san'atkorlar, baxşilar, xalq artistlari, rassomlar yetişib çiqqan.
Q.v. da 2004/05 öquv yilida 1094 umumiy ta'lim maktabi, şu jumladan 34 ixtisoslaşgan, 4 maxsus maktab, 3 gimnaziya va boşqalarda 620 mingdan ziyod öquvçi ta'lim oldi. Viloyatda 62 kasb-hunar kolleji (49 ming talaba), 4 akademik litsey (2 ming öquvçi), 18 bolalar musiqa maktabi (1,7 ming öquvçi), 3 mehribonlik uyi, 2 oliy öquv yurti (Qarşi unti, Qarşi muhandislikiqtisodiyot inti; 10,4 mingga yaqin talaba) bor. Qaşqadaryo ölkaşunoslik muzeyi (Qarşi şahri), Amir Temur muzeyi (Şahrisabz şahri da), viloyat musiqali drama teatri, viloyat qöğirçoq teatri, «Eski masjid», «Muloqot» teatr studiyalari, «Özbekraqs», «Özbeknavo»ning viloyat bölimlari, aşula va raqs direksiyasi faoliyat körsatadi. 464 jamoat kutubxonasi (kitob fondi 3930 ming nusxa), 148 klub muassasasi, 6 madaniyat va istirohat boği bor. 16 aşula va raqs xalq ansambli, 2 folklor etnografik xalq ansambli, 373 badiy havaskorlik jamoa va boşqalar madaniy muassasalar işlab turibdi.
Q.v. da Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arboblari: Rahimjon Komiljonov, Sadriddin Salimov, Isoq Törayev; Özbekiston xalq hofizi Ölmas Saidjonov; Özbekiston xalq baxşilari: Şomurod baxşi Toğayev, Qahhor baxşi Rahimov; Özbekiston xalq artistlari: Faroğat Rahmatova, Ikroma Boltayeva, Zamira Suyunova, Maryam Sattorova, Nasiba Sattorova, Husan Amirqulov, Muhtarama Nosirova; Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar: Tojiddin Murodov, Oygul Xalilova, Bahriddin Rahmonov, Zebo Tursunovalar voyaga yetganlar.
Qaşqadaryo vohasi ötmişda 300 ga yaqin nasafiylar va önlab keşiylarga vatan bölgan yurtdir. Viloyatda 1996 yilda Amir Temurning 660 yilligi, 2003 yil da Şahrisabz şahrining 2700 yilligi xalqaro miqyosda nişonlandi. Q.v. da Respublika «Özbekturizm» milliy kompaniyasiga qaraşli bölimlar, bir neça mehmonxona mavjud. 2004 yilda viloyat hududiga 31 mingdan ziyod turist kelib ketdi.
Soğliqni saqlaş. Viloyatda94 kasalxona (12,1 ming örin), 395 vraçlik ambulatoriyapoliklinika muassasasi, ambulatoriya va boşqalar tibbiy muassasalar, 221 bolalar poliklinikasi va xonalari, 199 qişloq va şahar vraçlik punkti, 368 feldşerakuşerlik punkti, 27 qişloq uçastka kasalxonasi, 90 qişloq vraçlik ambulatoriyasi mavjud. Uşbu tibbiy muassasalarda 53,6 mingga yaqin vraç (har 10 ming kişiga 21,9 vraç), 23,6 mingga yaqin örta tibbiy xodim işlaydi.
Davlat dasturiga asosan, viloyatdp Davlat tez tibbiy yordam ilmiy markazi Qarşi bölimi (220 örin) va barça tuman markaziy kasalxonalari qoşida uning bölinmalari (410 örin) taşkil etilgan hamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan ta'minlangan. Tibbiyot sohasida xususiy, yakka tartibda va boşqalar nodavlat sektorlarida 131 tibbiy muassasa faoliyat körsatadi.
Q.v.da 3 sanatoriy işlab turibdi.
Sport. Q.v. sportçilari sportning köp turlari (kuraş, dzyudo, karate, futbol, boks, şaxmat, tennis va boşqalar) böyiça turli darajadagi musobaqalarda iştirok etmoqdalar. Farhod Xöjanov, Zokir Şaripov, Şavkat Jörayev, Erkin Xoliqovlar dzyudo böyiça; Bahrom Avezov kuraş böyiça (Buxarestda va Antaliyada jahon çempioni); akauka Isom va Furqat Kenjayevlar yunonrum kuraşi böyiça jahon çempionati bronza medali; Alişer Muxtorov dzyudo böyiça, Sofiya Kaspulatova karate böyiça (3 marta) Osiyo çempioni unvonlariga sazovor böldilar. Şaxmatçilardan Anvar Rajabov Yalta, Fransiya, Ispaniya, Sarvinoz Ergaşeva (6 marta respublika çempioni) Fransiyadagi jahon çempionatlarida qatnaşdilar. Viloyatning «Nasaf», «Maş'al», «Şörtan» jamoalari futbol böyiça Özbekistonning oliy ligasida iştirok etmoqda. Xotin-qizlarning «Sevinç» futbol jamoasi 2004 yilda ötkazilgan respublika birinçi çempionatining ğolibi böldi. Viloyatda 21 stadion, tennis kortlari, sport zallari, 8 suziş havzasi va boşqalar sport inşootlari mavjud. 26 bolalar va ösmirlar sport maktabi faoliyat körsatadi. 689 ming kişi (şu jumladan, qişloq joylarida 614 ming kişi) doimiy ravişda jismoniy tarbiya va sport bilan şuğullanadi.
Adabiyoti. Qaşqadaryo vohasida qadimiy dan maşhur allomalar, şoir va faylasuflar, yozuvçi va muhaddislar, mohir xattot va tarjimonlar yaşab ötgan. 9-asr boşlarida Nasaf va Keşda hadisşunoslik va fiqhşunoslik maktablari vujudga kelgan. 10-asr da Ahmad ibn Muhammad atTadyoniy, Hammod ibn Şokir anNasafiy, Abdulmu'min ibn Xalaf anNasafiy, alLays ibn Nasr alKojariy, 11-asrda Abdulaziz ibn Muhammad anNaxşabiy, Muhammad ibn Ahmad alalHasan ibn Ali alHammodiy anNaxşabiy kabi olimlar islom olamida şuhrat topganlar.
Keyingi davrlarda ham bu ilmiy an'analar muvaffaqiyat bilan davom ettirilgan. Aziziddin Nasafiy asarlari dunyo xalqlarining köp tillariga tarjima qilingan. «Nasafiy» taxallusli bir neça önlab ijodkorlarning nomlari ma'lum. Bulardan: Moturidiya kalom maktabining atoqli namoyandalaridan biri Abul Mu'in anNasafiydir. Uning «Bahr alkalom fi ilm alkalom («Kalom ilmi böyiça sözlar dengizi») asari kalom ilmi böyiça almoturidiya maktabining asosiy manbalaridan biri hisoblangan.
Hadisşunos va hanafiy mazhabining taniqli fiqhşunosi Abul Hasan al-Bazdaviy anNasafiyning musulmon qonunçiligi asoslari haqidagi «Usuli Bazdaviy» kitobi Şarqda keng tarqalgan, unga köplab şarhlar bitilgan. Şu sababli «Faqihu Movarounnahr» va «Ustoz alaimma» («Imomlarning ustozi») unvonlariga sazovor bölgan. Fiqhşunos Abu Hafs Najmiddin Umar Nasafiy 100 dan ortiq asar yozgan. Şuningdek, Abul Barakot gnNasafiy, Abu alMuti' Nasafiy, Hakim Sözaniy, Abu Turob Naxşabiy, Saido Nasafiy, Nurmuhammad Nasafiy, Şamsiddin Sözaniy, Muayiddin Nasafiy, Şahobiddin Ahmad Nasafiy, Şarafiddin Xusom, Abul Barakot anNasafiy, Hofiziddin Nasafiy, Xoja Abulbaraka (Firoqiy), Ayub Şahrisabziy, Mavlono Soyiliy, Mavlono Mir Qarşiy va boşqalar bir qança nasafiylar yaşab, ijod etganlar.
Nasaf va Keş allomalari arab (9— 10-asrlar), fors (9—11-asrlar) tillarida ijod qilganlar. 15-asrdan turkiy tilda asarlar yoza boşlaganlar. Temuriy şahzodalar ijod ahlini öz ona tillarida yozişga da'vat etganlar, özlari ham turkiy tilda asarlar bitganlar. Alişer Navoiyning «Muhokamat ulluğatayn» asari ana şu ijtimoiy talab zaminida yaratilgan. Ammo, amalda arab va fors tillari ham qöllanavergan.
Amir Temur va temuriy şahzodalar saltanati davrida Qaşqadaryoda ilmfan, madaniyat va san'at rivojlangan. Uşbu vohadan çiqqan köpgina yozuvçi va ulamolar turli yillarda poytaxt bölgan Buxoro va Samarqandda, ayrimlari esa Hindiston, arab davlatlarida yaşab ijod etganlar. Möğullar istilosi davrida ziyolilarning kattagina qismi Hindistondan boşpana topgan.
Abu Sa'd Abdulkarim asSam'oniyning (1113—67) «Kitob alAnsob» («Nisbalar kitobi») asarida 8—12-asr larda yaşab ötgan 180 yaqin nasaflik olim va şoirning nomlari qayd etilgan. Nasaf tarixi va adabiyoti bilan boğliq bir qança asarlar, xususan, Abul Horis Asad ibn Hamduvayh alVarsiniy anNasafiyning (928 yil v. e.) «Kitob mufoxarot ahl Nasaf va Kaş» («Nasaf va Keş ahlining iftixorlari haqidagi kitob»), Abu Sa'd Abdurahmon ibn Muhammad alAstrobodiy alIdrisiyning (mil. 1015 yil v. e.) «Tarixi Nasaf», Abul Abbos alMustağfiriy Nasafiyning (961 — 1041, 2 jildli) mufassal «Nasaf va Keş tarixi» asarlari bizgaça yetib kelmagan.
20-asrning 2-yarmi Qaşqadaryo adabiy muhitining kötarilişi va yangi ijodkorlar bilan boyiş davri böldi: Gulşaniy, Toğay şoir, Şomurod baxşi, Suvon Soqi, Samar Nur, Azim (baxşi) Xöjayev, Qodir (baxşi) Rahimov, Abdulla Oripov, Ikrom Otamurodov, Jumaniyoz Jabborov, Normurod Narzullayev, Ismoil Töxtamişev, Xosiyat Lutfullayeva, Muhammad Oçil, Jumaqul Qurbon, Normurod Norqobil, Poyon Ravşanov, Ubaydulla Uvatov, Yusuf Berdiyev kabi şoir, yozuvçi va olimlarning ilmiy va badiiy asarlari adabiyot taraqqiyotiga munosib hissa bölib qöşildi. 90-y. lar boşlarida Nazar Eşonqul, Çori Avaz, Amir Xudoyberdi, Zebo Mirzayeva, Habib Abdunazar, Luqmon Börixon, Salim Aşur, Amirqul Karim, Ğulom Mirzo va boşqalar şoir va yozuvçilar faol ijod qildilar. Mustaqillik yillarida Qaşqadaryo vohasida adabiy hayot yanada rivojlandi. Bu davrda erişilgan yutuqlar sifatida Poyon Ravşanovning qadimiy Naxşab va Keşning tarixiga oid 4 jiddli saylanmasi, Abdulla Oripovning «Adolat közgusi», «Köztumor», Normurod Narzullayevning «Alyor», Ikrom Otamurodning «Tavr», Amir Xudoyberdining «Yettinçi malak», Habib Abdunazarning «Anjir guli» kabi asarlarini körsatib ötiş lozim.
Q.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va boşqalar) ning viloyat şö'balari faoliyat körsatadi.
Matbuoti, radioeşittirişi va televideniyesi. Q.v. da 33 gaz., şu jumladan, 2 viloyat gaz. (1935 yildan «Qaşqadaryo haqiqati», 2005 yildan «Qaşqadaryo», adadi 5 ming; 1943 yildan «Kaşkadarinskaya pravda», 2005 yildan «Novosti Kaşkadari», adadi 1,5 ming), şahar («Nasaf»), 13 tuman gaz. lari, 16 tarmoq, 1 xususiy gaz., şuningdek, «Nasaf ziyosi» jurnali (Qarşi davlat un-ti muassisligida) naşr etiladi.
Viloyatda birinçi radioeşittirişlar 1945 yil dek.dan boşlangan. Viloyat radiosi va «Oltin voha» ĞM radiostansiyasi eşittirişlar olib boradi. Viloyat radiosi kuniga 1 soatlik, «Oltin voha» ĞM radiostansiyasi haftada 112 soatlik hajmda eşittirişlar beradi. Q.v. da 2 davlat (viloyat va Şahrisabz şahar televideniyesi), 3 nodavlat (Qarşi jamoatçilik, Muborak «Yangi asr», Qaşqadaryo kabelli) televideniyelari mavjud. 1994 yil 24 avg.dan faoliyat körsatayotgan Q.v. televideniyesining haftalik körsatuvlari 11 soatni taşkil etadi. Şuningdek, Qarşi jamoatçilik televideniyesining 1 haftalik körsatuvlari 42 soat, «Yangi asr» telestudiyasining 1 haftalik körsatuvlari 21 soat, Şahrisabz televideniyesining 1 haftalik körsatuvlari 24 soat, Qaşqadaryo kabelli televideniyesining 1 haftalik körsatuvlari 63 soatni taşkil etadi.
Me'moriy yodgorliklari. Viloyatdagi tarixiy yodgorliklardan 602 tasi arxeologiya, 192 tasi me'moriy va şaharsozlik yodgorliklaridir, şuningdek, monumental san'at yodgorliklari ham bor. Viloyatdagi maşhur obidalar Şahrisabz şahrida joylaşgan. Mirzo Uluğbekning 600 yilligi, Amir Temurning 660 yilligi, Şahrisabz şahrining 2700 yilligi munosabati bilan Şahrisabzda obidalarni ta'mirlaş işlari keng kölamda olib borildi. Oqsaroy me'moriy majmuasi konservatsiya qilindi, markaziy maydonda Amir Temurga haykal örnatildi. Dor uttilovat, Dor ussiyodat majmuasidagi Jahongir (Hazrati Imom) maqbarasi (1379—80 yillar), Oqsaroy majmuasi (1380—1404 yillar), Uluğbek madrasasi (Gumbazi Sayidon, 1437 yil), Kitob tumanidagi Xoja Ilimkon xonaqosi (15— 16 a.lar), Lan#ar qişloğidagi Langarota (Katta Langar) masjidi (15-asr oxiri — 16-asrlar), Langarota maqbarasi (16-asrning 1-yarmi), Fudino qişloğidagi Xusamota ansambli (11 — 19-asrlar), Qarşi şahrida Mahalla masjidi (19-asr) va boşqalar saqlangan. Qarşi şahrining 2700 yilligi munosabati bilan Qarşi şahridagi Kökgumbaz masjidi, tarixiy köprik va boşqalar madrasa va masjid binolari ta'mirlanmoqda.
Ad.: Suxareva O.A., K istorii gorodov Buxarskogo xanstva (istorikoetnografimeskiy oçerk), T., 1958; Zaxarov S.M., Sabirjanov A.S., Karşi, T., 1978; Boburnoma, T., 1989; Nafasov T, Özbekiston toponimlarining izohli luğati, T., 1998; Yangiboyev M., Qaşqadaryo viloyati geografiyasi, Qarşi, 1993; Ravşapov P., Qaşqadaryo tarixi, T., 1995; Jöraqulov O., Ergaşeva J., Qaşqadaryo sanoati tarixi, Qarşi, 1996; Qadimgi Qarşi, Örta Osiyo şaharsozligi va madaniyati tarixi, Drevpiy Karşi, Istoriya kulturt i I radostroitelstva Sredney Azii, Karşi, 1999; P ugaçen kova G.A., Oçiq osmon ostidagi muzey, T., 1981; Suleymanova R . X . , Drevniy Naxşab, T., 2000; Hakimov N., Jöraqulov O., Şahrisabz tarixi, Qarşi, 2001; Nosir Muhammad, Nasaf va Keş allomalari, T.,2001; Şahrisabz ming yillar merosi, T., 2002.
Obod Jöraqulov, Nosir Muhammadiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТИ — ЎзР таркибидаги вилоят. 1924 йил 1 нояб. да ташкил этилган. 1927 йил 17 фев.дан 1938 йил 15 янв. гача Қашқадарё округи мақомида. 1938 йил 15 янв. да Бухоро вилоятига қўшиб юборилди. 1943 йил 20 янв. да қайта ташкил этилди. 1960 йил 25 янв. да Сурхондарё вилоятига қўшилди. 1964 йил 7 фев.дан янгидан ташкил этилди. Республиканинг жанғарбида, Қашқадарё ҳавзасида, ПомирОлай тоғ системасининг ғарбий чеккасида, Амударё ва Зарафшон дарёлари, Ҳисор ва Зарафшон тизма тоғлари орасида. Шим.ғарбдан Бухоро, жан.шарқдан Сурхондарё, жан. ғарб ва ғарбдан Туркманистон, шарқдан Тожикистон ва Самарқанд вилоятлари билан чегарадош. Майд. 28,6 минг км2. Аҳолиси 2378,2 минг киши (2005). Таркибида 13 қишлоқ тумани (Деҳқонобод, Касби, Китоб, Косон, Миришкор, Муборак, Нишон, Чироқчи, Шаҳрисабз, Яккабоғ, Қамаши, Қарши, Ғузор), 12 шаҳар (Бешкент, Китоб, Косон, Муборак, Таллимаржон, Чироқчи, Шаҳрисабз, Яккабоғ, Янги Нишон, Қамаши, Қарши, Ғузор), 4 шаҳарча (Деҳқонобод, Мироқи, Эски Яккабоғ, Қашқадарё), 147 қишлоқ фуқаролари йиғини, 1064 қишлоқ бор (2005). Маркази — Қарши шаҳри. Қ.в. туманлари ҳақида алоҳида мақолаларга қ; мас, Деҳқонобод тумани, Касби тумани ва бошқалар
Табиати. Вилоят ҳудуди, асосан, Қашқадарё ботиғини ўз ичига олган; шим., шарқ ва жаншарқдан Зарафшон ҳамда Ҳисор тизма тоғлари билан ўралган. Тоғлар билан текисликлар орасини адирлар эгаллаган. Текисликнинг катта қисми ғарбда Сандиқли ва Қизилқум чўллари билан туташган Қарши чўлидан иборат. Иқлими континентал. Қиши нисбатан юмшоқ. Ёзи узоқ (155—160 кун), иссиқ, қуруқ. Янв.нинг ўртача т-раси 0,2° дан 1,9° гача, июлники 28°—29,5°. Энг юқори т-ра 45°. Энг паст т-ра —20°. Йилига текисликларда 290— 300 мм, адирларда 520—550 мм, тоғларда 550—650 мм ёғин тушади. Ёғин, асосан, баҳор ва қишда ёғади, ёзда гармсел эсади. Тоғларда турғун қор қоплами ҳосил бўлади (2—6 ой). Вегетация даври текисликларда 290—300 кунгача. Асосий дарёси — Қашқадарё. Унинг ирмоқлари — Жиннидарё, Оқсув, Яккабоғдарё, Танхоздарё, Ғузордарё (Катта ва Кичик Ўрадарё билан бирга). Дарёлар қор, ёмғир ва музликлар сувидан тўйинади. Дарё сувидан, асосан, суғоришда фойдаланилади. Чимқўрғон, Қамаши, Пачкамар сув омборлари; Файзиобод, 8 Март, Эскибоғ, Эски Анҳор, Косон, Пахтаобод, Қарши ва бошқалар каналлар бор. Қарши чўлини ўзлаштиришда 6 насос ст-яси, очиқ ва ёпиқ коллектор дренаж тармоқлари қурилган. Суғориладиган ерларнинг тупроғи, асосан, типик ва оч бўз тупроқлар. Китоб — Шаҳрисабз сойлигида кўпроқ қумоқ тупроқлар мавжуд. Тоғларда баландлик минтақалари бўйлаб типик бўз тупроқлар тарқалган. Табиий флораси 1200 га яқин юксак ўсимлик туридан иборат. Вилоятда 76,6 минг га ўрмон мавжуд. Ўрмонларнинг асосий қисмини арча ва саксовулзорлар ташкил этади. Тоғ ён бағирлари ҳар хил ўт ўсимликлари билан қопланган, шунингдек, бутазорлар ҳам бор. Тоғ ўрмонлари арча, бодом, писта, жийдазорлардан иборат. Тоғларда наъматак, зирк, чаканда, анзур пиёзи, қора зира ва бошқалар ўсади.
Вилоят ҳудудида 100 дан зиёд қуш тури, сут эмизувчиларнинг 60 тури, судралиб юрувчиларнинг 7 тури учрайди. Дарё ва сув ҳавзаларида қумбалиқ, илонбош, зоғорабалиқ, гулмоҳи, храмула, қорабалиқ яшайди. Вилоятда Ҳисор тоғўрмон ва Китоб давлат геология қўриқхоналари жойлашган; Китоб баландтоғ расадхоналар мажмуаси фаолият кўрсатади.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (91,2%), шунингдек, тожик, туркман, рус, қозоқ, украин, озарбайжон, корейс, қирғиз, турк, украин, белорус ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 83,7 киши. Шаҳар аҳолиси 587,5 минг киши, қишлоқ аҳолиси 1790,7 минг киши (2005).
20-аср бошларигача ҳоз. Қашқадарё вилояти ҳудудида яшаган аҳолининг кўпчилиги орасида уруғқабилаларга бўлиниш сақланиб келган. Мас, Қарши шаҳри ва унинг атрофларида манғит, сарой, қавчин, қатағон, кутчи, қипчоқлар, хтой, қирқ ва бошқалар уруғлар, Шаҳрисабз ва унинг атрофларида кенагас, сарой, қутчи, турк, қатағон, қалмоқ, қанғли, чуют, қиёт, қўнғирот, можор, манғит, митан, мўғул, найман, саёт уруғлари, Ғузор ва унинг атрофларида қавчин, керайит, қўнғирот, манғит ва бошқалар уруғлар яшаган. Улар деҳқончилик, чорвачилик ва ҳунармандчилик билан шуғулланишган.
Хўжалиги. Қ.в. қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштириш ҳамда ёқилғи ресурсларини қазиб олиш бўйича Ўзбекистонда муҳим ўрин эгаллайди. Вилоят республикада қазиб олинадиган табиий газнинг 88%, нефтнинг 92%, конденсатнинг 99,6%, олтингугуртнинг 100% ни беради.
Қашқадарё республикада энг кўп дон ва пахта етказиб берадиган вилоятдир. Ўзбекистонда тайёрланадиган ялпи қ.х. маҳсулотининг 10,2%,шу жумладан, пахтанинг 11,8%, ғалланинг 12%, қоракўл терининг 19% вилоят ҳиссасига тўғри келади. Табиий газ, конденсат ва қ.х. маҳсулотларини қайта ишловчи тармоқлар ривожланмоқда. Вилоятда 1,1 минг кичик корхона, 40,6 минг микрофирма бор. Булар саноат, қурилиш, савдо ва умумий овқатланиш, қ.х. ва бошқалар корхоналардан иборат.
Саноатининг етакчи тармоқлари: — табиий газ ва нефть қазиб олиш, газни қайта ишлаш, пахта тозалаш, ёғ экстракцияси, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, ип йигирув, тикувчилик, озиқ-овқат ва бошқалар Энг йирик корхоналари: Муборак нефтгаз унитар корхонаси, Шўртан газ унитар корхонаси, Муборак газни қайта ишлаш з-ди, Шўртан газ кимё мажмуаси, Қарши, Косон ёғэкстракция, Шаҳрисабз консерва здлари, Шаҳрисабз пиллакашлик, Қарши тикувчилик фкалари, Қашқадарё мармар акциядорлик жамияти ва бошқалар 49 қўшма корхона фаолият кўрсатади, шулардан: Ўзбекистон — Туркия «Каштекс» тўқимачилик, «Оқсарой тўқимачилик ЛТД» қўшма корхоналари ишламоқда.
Вилоят ҳудудидаги дастлабки саноат корхонаси — Шаҳрисабз пахта тозалаш з-ди 1916 йилда қурилган. Ундан кейинги даврда вилоятда, асосан, пахта тозалаш здлари, тикувчилик фкалари қурилди. 1971 йилда Муборак газни қайта ишлаш з-ди ишга туширилди. Мустақиллик йилларида Шахрисабз, Яккабоғ ун ктлари, Таллимаржон иссикдик электр ст-яси, 2001 йил охирида Шўртан газ кимё мажмуаси қурилиб ишга туширилди. Қ.в. да газ (пропан), жун, пахта толаси, момиқ, полиэтилен, томат пастаси, турли хил плиталар ишлаб чиқарилади.
Қишлоқ хўжалигининг асосий тармоқлари: ғаллачилик, пахтачилик, картошкачилик, полизчилик, сабзавотчилик, чорвачилик. Боғдорчилик, токчилик, ипакчилик ҳам салмоқли ўрин тутади. Чорвачилиги гўшт-сут етиштиришга ихтисослашган. Қорамолчилик, қўйчилик, паррандачилик ривожланган. Муборак, Миришкор, Нишон, Ғузор туманларида қоракўлчиликка ихтисослашган йирик наслчилик хўжаликлари мавжуд. Асаларичиликка ҳам катта эътибор берилган.
Қ.в.да 667,6 минг га экин майдони мавжуд бўлиб, шундан 418,7 минг гектари суғорилади. 173,8 минг га ерга пахта, 205 минг га ерга дон, 3,2 минг га ерга сабзавот, 2 минг га ерга полиз, 0,5 минг га ерга картошка, 38,1 минг га ерга озуқа экинлари экилади. 32,8 минг га ер кўп йиллик дарахтзорлар, шундан 13,2 минг га ер мевазор, 9,2 минг га ер тутзор, 10,4 минг га ер токзорлар билан банд, 1451 минг га ерни яйловлар эгаллаган. Ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш мақсадида 13815 км узунликда коллектордренаж тармоқлари қурилган. Вилоятда суғориладиган деҳқончиликни ривожлантириш мақсадида суғориш каналлари (Қарши, Сандал ва бошқалар) ва сув омборлари (Таллимаржон, Чимқўрғон, Ҳисорак, Қизилсув ва’б.) барпо этилган. Суғоришни ташкил этиш учун 6 та йирик насос ст-яси қурилган. Қ.х. маҳсулотлари етиштиришни кўпайтириш мақсадида Қарши чўлида 250 минг га ер ўзлаштирилган.
Вилоятда 68 ширкат, 17,6 минг деҳқон, 17,2 минг фермер хўжаликлари фаолият кўрсатади. Қ.в. ширкат, фермер ва шахсий хўжаликларида 654,7 минг қорамол (шу жумладан, 276,8 минг сигир), 2,2 млн. қўй ва эчки, 1,3 млн. парранда, 17,3 минг йилқи боқилади (2005). 1996—2005 йил лар вилоятдан Б.Рўзиев, Қ.Мўминов, Ғ. Раҳмонов, М.Саидовлар «Ўзбекистон Қаҳрамони» унвонига сазовор бўлдилар.
Транспорти. Вилоятдаги т.й. узунлиги 401 км. Асосий т.й. магистраллари Когон — Қарши — Душанба, Қарши — Китоб, Қарши— Самарқанд. Янги қурилаётган Тошғузор — Бойсун— Қумқўрғон (умумий уз. 223 км) т.й.нинг 106,2 км қисми Қ.в. ҳудудидан ўтади. 2004 йил октябргача ушбу йўлнинг 112 км дан зиёд Тошғузор — Деҳқонобод ва Қумқўрғон — Бойсун қисмлари фойдаланишга топширилди. Вилоятда жами 13,9 минг км узунликда автомобиль йўллари мавжуд. Шундан умумий фойдаланилаётган йўллар уз. 3,4 минг км, хўжаликлар ҳисобидаги йўллар уз. 10,5 минг км. Қ.в. ҳудудидан республика аҳамиятига эга бўлган Қарши — Амударё (Туркманистон), Катта Узбекистон тракти (Тошкент — Термиз), Қарши — Бухоро, Қарши — Самарқанд автомобиль йўллари ўтади. Қаршидан Тошкент, Термиз, Самарқанд, Бухоро, Навоий, Денов ва бошқалар шаҳарларга автобуслар қатнайди. Қарши аэропортидан Қарши — Москва, Қарши — Тошкент, Қарши — Андижон ва бошқалар йўналишларда йўловчилар ташувчи самолётлар қатнови йўлга қўйилган.
Маданий маориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. Қашқадарё воҳаси ўзининг маданий тарихи билан машҳур. 1990-й.ларгача Қашқадарё ҳудудида палеолит (тош асри) даврида одамзоднинг яшаганлиги ҳақида ашёвий далиллар кам эди. Фақатгина Танхоздарё водийсидан топилган чақмоқтошдан ясалган айрим буюмлар, Тахтақорача довонида Такалисой бўйидаги ғордан археолог Д.Н.Лев томонидан мустье даврига оид бир нечта тош буюм топилганлиги Қашқадарё водийсида тош даври одамлари яшаганлигидан далолат берар эди.
1990-й.ларда археологлардан Р. X. Сулаймонов, А.С. Саъдуллаевлар юқори Қашқадарёдаги Оёқчисой, Қуруқсой водийларини ўрганиб палеолит даврига оид ашёвий далилларни топдилар. Сийлонтошда тош асрининг сўнгги даврига оид топилмалар аниқланди.
Воҳада мил. ав. 10—8-аср лар, жез ва темир асрларга оид Сангиртепа, Ерқўрғон ёдгорликлари топидди. Мил. ав. 7—6-аср ларда Қашқадарё водийсида деҳқончилик билан шуғулланувчи кўплаб аҳоли истиқомат қилган. Кеш, Нахшаб шаҳрилари пайдо бўлиб ривожланган. қадимий Бақтрия давлати таркибига Қашқадарё воҳасининг бир қисми ҳам кирган.
Мил.ав. 329 йилда Александр Македониялик қўшинлари Навтака (Қашқадарё) вилоятини босиб олган. Қашқадарё босқинчиларга қарши кўтарилган Спитамен қўзғолонининг марказларидан бири бўлган. Мил. ав. 3—2-асрларда Қашқадарё воҳаси Салавкийлар, ундан кейин Юнон Бақгрия давлати таркибига кирди. 468 йил да кушонлар авлодидан бўлган кўчманчи чорвадор тохарлар Кидар раҳбарлигида шарқдан Амударё ҳавзасига кириб келиб Нахшабни ўзларига вақтинча қароргоҳ қилиб турдилар.
Қашқадарёда 7—8-аср ларда иқтисодий ҳаёт ривожланган. Бир неча йиллар давомида Суғд Кеш подшолари томонидан идора қилинган. Кеш подшоси Шашеппи (Шишпар) даврида зарб қилинган танга пулда «Ихшид Шишпар» деган ёзув бўлган. Араблар қўшини 700 йилда илк бор Қашқадарёга бостириб келиб, Нахшаб ва Кеш шаҳри ларини ва улар атрофидаги қишлоқларни қўлга киритдилар. Қутайба ибн Муслим 710 йил да Кеш ва Нахшабни қайта фатҳ этди. Аммо, Қарши, Кеш ва Нахшаб (Насаф)да яна арабларга қарши норозилик ҳаракатлари бошланади. Кеш асосий марказларидан бўлган Муқанна қўзғолони бутун Мовароуннаҳрга тарқалди. 9— 10-асрларда Қашқадарёда иқтисодийижтимоий ҳаёт, фан ва маданият яна ривожланди. Кеш «Қуббат улилм вал адаб» номига сазовор бўдди.
Мўғул босқинчилари 1220 йил ёзида Қашқадарёга бостириб келиб Нахшаб, Кеш, Ғузор шаҳрилари ва қишлоқларини вайрон қилдилар. Мўғуллар ўтроқликка ўтгандан сўнггина (14-асрда) Кепакхон (1318—26) қурдирган сарой яқинида янги шаҳар — Қарши шаҳри га асос солинди. 14—15-асрларда Темур ва Улуғбек даврларида Шаҳрисабзт бир қанча монументал бинолар — сарой, масжид ва мақбаралар ва бошқалар қурилди. Шаҳрисабз воҳанинг етакчи шаҳрига айланди. Аштархонийлар даврида Қарши, Шаҳрисабзда Бухоро хонлигидан мустақил бўлиш ҳаракати кучайди. Манғитийлар даврида Қарши тахт вориси ҳоким бўладиган вилоятга айланди.
Қ.в. қўхна тарихи, қадимий маданият ёдгорликлари билан машҳур. Вилоятдан буюк олимлар, адиб ва шоирлар, машҳур санъаткорлар, бахшилар, халқ артистлари, рассомлар етишиб чиққан.
Қ.в. да 2004/05 ўқув йилида 1094 умумий таълим мактаби, шу жумладан 34 ихтисослашган, 4 махсус мактаб, 3 гимназия ва бошқаларда 620 мингдан зиёд ўқувчи таълим олди. Вилоятда 62 касб-ҳунар коллежи (49 минг талаба), 4 академик лицей (2 минг ўқувчи), 18 болалар мусиқа мактаби (1,7 минг ўқувчи), 3 меҳрибонлик уйи, 2 олий ўқув юрти (Қарши унти, Қарши муҳандисликиқтисодиёт инти; 10,4 мингга яқин талаба) бор. Қашқадарё ўлкашунослик музейи (Қарши шаҳри), Амир Темур музейи (Шаҳрисабз шаҳри да), вилоят мусиқали драма театри, вилоят қўғирчоқ театри, «Эски масжид», «Мулоқот» театр студиялари, «Ўзбекрақс», «Ўзбекнаво»нинг вилоят бўлимлари, ашула ва рақс дирекцияси фаолият кўрсатади. 464 жамоат кутубхонаси (китоб фонди 3930 минг нусха), 148 клуб муассасаси, 6 маданият ва истироҳат боғи бор. 16 ашула ва рақс халқ ансамбли, 2 фольклор этнографик халқ ансамбли, 373 бадий ҳаваскорлик жамоа ва бошқалар маданий муассасалар ишлаб турибди.
Қ.в. да Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоблари: Раҳимжон Комилжонов, Садриддин Салимов, Исоқ Тўраев; Ўзбекистон халқ ҳофизи Ўлмас Саиджонов; Ўзбекистон халқ бахшилари: Шомурод бахши Тоғаев, Қаҳҳор бахши Раҳимов; Ўзбекистон халқ артистлари: Фароғат Раҳматова, Икрома Болтаева, Замира Суюнова, Марям Сатторова, Насиба Сатторова, Ҳусан Амирқулов, Муҳтарама Носирова; Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар: Тожиддин Муродов, Ойгул Халилова, Баҳриддин Раҳмонов, Зебо Турсуновалар вояга етганлар.
Қашқадарё воҳаси ўтмишда 300 га яқин насафийлар ва ўнлаб кешийларга ватан бўлган юртдир. Вилоятда 1996 йилда Амир Темурнинг 660 йиллиги, 2003 йил да Шаҳрисабз шаҳрининг 2700 йиллиги халқаро миқёсда нишонланди. Қ.в. да Республика «Ўзбектуризм» миллий компаниясига қарашли бўлимлар, бир неча меҳмонхона мавжуд. 2004 йилда вилоят ҳудудига 31 мингдан зиёд турист келиб кетди.
Соғлиқни сақлаш. Вилоятда94 касалхона (12,1 минг ўрин), 395 врачлик амбулаторияполиклиника муассасаси, амбулатория ва бошқалар тиббий муассасалар, 221 болалар поликлиникаси ва хоналари, 199 қишлоқ ва шаҳар врачлик пункти, 368 фельдшеракушерлик пункти, 27 қишлоқ участка касалхонаси, 90 қишлоқ врачлик амбулаторияси мавжуд. Ушбу тиббий муассасаларда 53,6 мингга яқин врач (ҳар 10 минг кишига 21,9 врач), 23,6 мингга яқин ўрта тиббий ходим ишлайди.
Давлат дастурига асосан, вилоятдп Давлат тез тиббий ёрдам илмий маркази Қарши бўлими (220 ўрин) ва барча туман марказий касалхоналари қошида унинг бўлинмалари (410 ўрин) ташкил этилган ҳамда зарурий тиббий ва техник жиҳозлар билан таъминланган. Тиббиёт соҳасида хусусий, якка тартибда ва бошқалар нодавлат секторларида 131 тиббий муассаса фаолият кўрсатади.
Қ.в.да 3 санаторий ишлаб турибди.
Спорт. Қ.в. спортчилари спортнинг кўп турлари (кураш, дзюдо, каратэ, футбол, бокс, шахмат, теннис ва бошқалар) бўйича турли даражадаги мусобақаларда иштирок этмоқдалар. Фарҳод Хўжанов, Зокир Шарипов, Шавкат Жўраев, Эркин Холиқовлар дзюдо бўйича; Баҳром Авезов кураш бўйича (Бухарестда ва Анталияда жаҳон чемпиони); акаука Исом ва Фурқат Кенжаевлар юнонрум кураши бўйича жаҳон чемпионати бронза медали; Алишер Мухторов дзюдо бўйича, София Каспулатова каратэ бўйича (3 марта) Осиё чемпиони унвонларига сазовор бўлдилар. Шахматчилардан Анвар Ражабов Ялта, Франция, Испания, Сарвиноз Эргашева (6 марта республика чемпиони) Франциядаги жаҳон чемпионатларида қатнашдилар. Вилоятнинг «Насаф», «Машъал», «Шўртан» жамоалари футбол бўйича Ўзбекистоннинг олий лигасида иштирок этмоқда. Хотин-қизларнинг «Севинч» футбол жамоаси 2004 йилда ўтказилган республика биринчи чемпионатининг ғолиби бўлди. Вилоятда 21 стадион, теннис кортлари, спорт заллари, 8 сузиш ҳавзаси ва бошқалар спорт иншоотлари мавжуд. 26 болалар ва ўсмирлар спорт мактаби фаолият кўрсатади. 689 минг киши (шу жумладан, қишлоқ жойларида 614 минг киши) доимий равишда жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланади.
Адабиёти. Қашқадарё воҳасида қадимий дан машҳур алломалар, шоир ва файласуфлар, ёзувчи ва муҳаддислар, моҳир хаттот ва таржимонлар яшаб ўтган. 9-аср бошларида Насаф ва Кешда ҳадисшунослик ва фиқҳшунослик мактаблари вужудга келган. 10-аср да Аҳмад ибн Муҳаммад атТадёний, Ҳаммод ибн Шокир анНасафий, Абдулмуъмин ибн Халаф анНасафий, алЛайс ибн Наср алКожарий, 11-асрда Абдулазиз ибн Муҳаммад анНахшабий, Муҳаммад ибн Аҳмад алалҲасан ибн Али алҲаммодий анНахшабий каби олимлар ислом оламида шуҳрат топганлар.
Кейинги даврларда ҳам бу илмий анъаналар муваффақият билан давом эттирилган. Азизиддин Насафий асарлари дунё халқларининг кўп тилларига таржима қилинган. «Насафий» тахаллусли бир неча ўнлаб ижодкорларнинг номлари маълум. Булардан: Мотуридия калом мактабининг атоқли намояндаларидан бири Абул Муъин анНасафийдир. Унинг «Баҳр алкалом фи илм алкалом («Калом илми бўйича сўзлар денгизи») асари калом илми бўйича алмотуридия мактабининг асосий манбаларидан бири ҳисобланган.
Ҳадисшунос ва ҳанафий мазҳабининг таниқли фиқҳшуноси Абул Ҳасан ал-Баздавий анНасафийнинг мусулмон қонунчилиги асослари ҳақидаги «Усули Баздавий» китоби Шарқда кенг тарқалган, унга кўплаб шарҳлар битилган. Шу сабабли «Фақиҳу Мовароуннаҳр» ва «Устоз алаимма» («Имомларнинг устози») унвонларига сазовор бўлган. Фиқҳшунос Абу Ҳафс Нажмиддин Умар Насафий 100 дан ортиқ асар ёзган. Шунингдек, Абул Баракот гнНасафий, Абу алМутиъ Насафий, Ҳаким Сўзаний, Абу Туроб Нахшабий, Саидо Насафий, Нурмуҳаммад Насафий, Шамсиддин Сўзаний, Муайиддин Насафий, Шаҳобиддин Аҳмад Насафий, Шарафиддин Хусом, Абул Баракот анНасафий, Ҳофизиддин Насафий, Хожа Абулбарака (Фироқий), Аюб Шаҳрисабзий, Мавлоно Сойилий, Мавлоно Мир Қарший ва бошқалар бир қанча насафийлар яшаб, ижод этганлар.
Насаф ва Кеш алломалари араб (9— 10-асрлар), форс (9—11-асрлар) тилларида ижод қилганлар. 15-асрдан туркий тилда асарлар ёза бошлаганлар. Темурий шаҳзодалар ижод аҳлини ўз она тилларида ёзишга даъват этганлар, ўзлари ҳам туркий тилда асарлар битганлар. Алишер Навоийнинг «Муҳокамат уллуғатайн» асари ана шу ижтимоий талаб заминида яратилган. Аммо, амалда араб ва форс тиллари ҳам қўлланаверган.
Амир Темур ва темурий шаҳзодалар салтанати даврида Қашқадарёда илмфан, маданият ва санъат ривожланган. Ушбу воҳадан чиққан кўпгина ёзувчи ва уламолар турли йилларда пойтахт бўлган Бухоро ва Самарқандда, айримлари эса Ҳиндистон, араб давлатларида яшаб ижод этганлар. Мўғуллар истилоси даврида зиёлиларнинг каттагина қисми Ҳиндистондан бошпана топган.
Абу Саъд Абдулкарим асСамъонийнинг (1113—67) «Китоб алАнсоб» («Нисбалар китоби») асарида 8—12-аср ларда яшаб ўтган 180 яқин насафлик олим ва шоирнинг номлари қайд этилган. Насаф тарихи ва адабиёти билан боғлиқ бир қанча асарлар, хусусан, Абул Ҳорис Асад ибн Ҳамдувайҳ алВарсиний анНасафийнинг (928 йил в. э.) «Китоб муфохарот аҳл Насаф ва Каш» («Насаф ва Кеш аҳлининг ифтихорлари ҳақидаги китоб»), Абу Саъд Абдураҳмон ибн Муҳаммад алАстрободий алИдрисийнинг (мил. 1015 йил в. э.) «Тарихи Насаф», Абул Аббос алМустағфирий Насафийнинг (961 — 1041, 2 жилдли) муфассал «Насаф ва Кеш тарихи» асарлари бизгача етиб келмаган.
20-асрнинг 2-ярми Қашқадарё адабий муҳитининг кўтарилиши ва янги ижодкорлар билан бойиш даври бўлди: Гулшаний, Тоғай шоир, Шомурод бахши, Сувон Соқи, Самар Нур, Азим (бахши) Хўжаев, Қодир (бахши) Раҳимов, Абдулла Орипов, Икром Отамуродов, Жуманиёз Жабборов, Нормурод Нарзуллаев, Исмоил Тўхтамишев, Хосият Лутфуллаева, Муҳаммад Очил, Жумақул Қурбон, Нормурод Норқобил, Поён Равшанов, Убайдулла Уватов, Юсуф Бердиев каби шоир, ёзувчи ва олимларнинг илмий ва бадиий асарлари адабиёт тараққиётига муносиб ҳисса бўлиб қўшилди. 90-й. лар бошларида Назар Эшонқул, Чори Аваз, Амир Худойберди, Зебо Мирзаева, Ҳабиб Абдуназар, Луқмон Бўрихон, Салим Ашур, Амирқул Карим, Ғулом Мирзо ва бошқалар шоир ва ёзувчилар фаол ижод қилдилар. Мустақиллик йилларида Қашқадарё воҳасида адабий ҳаёт янада ривожланди. Бу даврда эришилган ютуқлар сифатида Поён Равшановнинг қадимий Нахшаб ва Кешнинг тарихига оид 4 жиддли сайланмаси, Абдулла Ориповнинг «Адолат кўзгуси», «Кўзтумор», Нормурод Нарзуллаевнинг «Алёр», Икром Отамуроднинг «Тавр», Амир Худойбердининг «Еттинчи малак», Ҳабиб Абдуназарнинг «Анжир гули» каби асарларини кўрсатиб ўтиш лозим.
Қ.в.да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва бошқалар) нинг вилоят шўъбалари фаолият кўрсатади.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телевидениеси. Қ.в. да 33 газ., шу жумладан, 2 вилоят газ. (1935 йилдан «Қашқадарё ҳақиқати», 2005 йилдан «Қашқадарё», адади 5 минг; 1943 йилдан «Кашкадарьинская правда», 2005 йилдан «Новости Кашкадарьи», адади 1,5 минг), шаҳар («Насаф»), 13 туман газ. лари, 16 тармоқ, 1 хусусий газ., шунингдек, «Насаф зиёси» журнали (Қарши давлат ун-ти муассислигида) нашр этилади.
Вилоятда биринчи радиоэшиттиришлар 1945 йил дек.дан бошланган. Вилоят радиоси ва «Олтин воҳа» ҒМ радиостанцияси эшиттиришлар олиб боради. Вилоят радиоси кунига 1 соатлик, «Олтин воҳа» ҒМ радиостанцияси ҳафтада 112 соатлик ҳажмда эшиттиришлар беради. Қ.в. да 2 давлат (вилоят ва Шаҳрисабз шаҳар телевидениеси), 3 нодавлат (Қарши жамоатчилик, Муборак «Янги аср», Қашқадарё кабелли) телевидениелари мавжуд. 1994 йил 24 авг.дан фаолият кўрсатаётган Қ.в. телевидениесининг ҳафталик кўрсатувлари 11 соатни ташкил этади. Шунингдек, Қарши жамоатчилик телевидениесининг 1 ҳафталик кўрсатувлари 42 соат, «Янги аср» телестудиясининг 1 ҳафталик кўрсатувлари 21 соат, Шаҳрисабз телевидениесининг 1 ҳафталик кўрсатувлари 24 соат, Қашқадарё кабелли телевидениесининг 1 ҳафталик кўрсатувлари 63 соатни ташкил этади.
Меъморий ёдгорликлари. Вилоятдаги тарихий ёдгорликлардан 602 таси археология, 192 таси меъморий ва шаҳарсозлик ёдгорликларидир, шунингдек, монументал санъат ёдгорликлари ҳам бор. Вилоятдаги машҳур обидалар Шаҳрисабз шаҳрида жойлашган. Мирзо Улуғбекнинг 600 йиллиги, Амир Темурнинг 660 йиллиги, Шаҳрисабз шаҳрининг 2700 йиллиги муносабати билан Шаҳрисабзда обидаларни таъмирлаш ишлари кенг кўламда олиб борилди. Оқсарой меъморий мажмуаси консервация қилинди, марказий майдонда Амир Темурга ҳайкал ўрнатилди. Дор уттиловат, Дор уссиёдат мажмуасидаги Жаҳонгир (Ҳазрати Имом) мақбараси (1379—80 йиллар), Оқсарой мажмуаси (1380—1404 йиллар), Улуғбек мадрасаси (Гумбази Сайидон, 1437 йил), Китоб туманидаги Хожа Илимкон хонақоси (15— 16 а.лар), Лан#ар қишлоғидаги Лангарота (Катта Лангар) масжиди (15-аср охири — 16-асрлар), Лангарота мақбараси (16-асрнинг 1-ярми), Фудино қишлоғидаги Хусамота ансамбли (11 — 19-асрлар), Қарши шаҳрида Маҳалла масжиди (19-аср) ва бошқалар сақланган. Қарши шаҳрининг 2700 йиллиги муносабати билан Қарши шаҳридаги Кўкгумбаз масжиди, тарихий кўприк ва бошқалар мадраса ва масжид бинолари таъмирланмоқда.
Ад.: Сухарева О.А., К истории городов Бухарского ханства (историкоэтнографимеский очерк), Т., 1958; Захаров С.М., Сабиржанов А.С., Карши, Т., 1978; Бобурнома, Т., 1989; Нафасов Т, Ўзбекистон топонимларининг изоҳли луғати, Т., 1998; Янгибоев М., Қашқадарё вилояти географияси, Қарши, 1993; Равшапов П., Қашқадарё тарихи, Т., 1995; Жўрақулов О., Эргашева Ж., Қашқадарё саноати тарихи, Қарши, 1996; Қадимги Қарши, Ўрта Осиё шаҳарсозлиги ва маданияти тарихи, Древпий Карши, История культурьт и I радостроительства Средней Азии, Карши, 1999; П угачен кова Г.А., Очиқ осмон остидаги музей, Т., 1981; Сулейманова Р . X . , Древний Нахшаб, Т., 2000; Ҳакимов Н., Жўрақулов О., Шаҳрисабз тарихи, Қарши, 2001; Носир Муҳаммад, Насаф ва Кеш алломалари, Т.,2001; Шаҳрисабз минг йиллар мероси, Т., 2002.
Обод Жўрақулов, Носир Муҳаммадиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.