Qatar

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 82–84-b. — ziyouz.com

Qatar QATAR, Qatar Davlati (Davlatu Qatar) — Janubiy Ğarbiy Osiyodagi davlat. Qatarya.o.dajoylaşgan. Mayd. 11,4 ming km2. Aholisi 793,3 ming kişi (2002). Poytaxti — Döha şahri

Davlat tuzumi. Q. — mutlaq monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 2003 yil apr.dagi referendumda ma'qullangan va 2005 yildan kuçga kirgan. Davlat boşliği — amir (1995 yildan şayx Hamad bin Xalifa Ol Soniy); u qurolli kuçlar boş qömondoni hamdir. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Sohil qismi past, marjon riflari bilan öralgan. Yer yuzasi çöl landşaftli tekislikdan iborat (eng baland joyi 56 m), voha kam, ayrim joylari botqoqlaşgan tekislik. Neft va tabiiy gaz konlari bor.

Iqlimi tropik, quruq iqlim. Yanv. ning örtaça t-rasi 16°, iyulniki 32°, eng yuqori t-ra 45». Yillik yoğin 125 mm çamasida. Q.da muntazam oqib turadigan daryolar yöq. Çöl ösimliklari ösadi.

Aholisi, asosan, mahaliy arablar; qolganlari boşqa arab mamlakatlari, Eron, Pokiston, Hindiston hamda Afrikadan kelganlar. Rasmiy til — arab tili. Davlat dini islom. Şahar aholisi 91%. Asosiy şaharlari: Döha, UmmSaid, Döhan.

Tarixi. Qatar ya.o.da aholi mil. av. 3—2-ming yillikdan yaşab kelgan. Q.ni bir neça marta Sosoniylar egallagan. 7—10-asrlarda Arab xalifaligi tarkibida bölgan. 10-asrdan Qarmatlar davlatiga kirdi. 13^14-asrlarda Bahrayn amirligi hukmronligi ostida böldi. 16-asr boşlarida portugallar, keyinroq usmonli turklar bosib oldi. 18-asrning 2-yarmida Q. hududida Soniy sulolasi boşçiligidagi kiçik sultonlik taşkil etildi. Bu sulola 19-asrning oxirida Q.ni birlaştirdi. 1871 — 1914 yillarda Q. yana Usmonli turk imperiyasi hukmronligi ostida böldi. 1916—71 yillarda Buyuk Britaniya protektorati. 1971 yil 1 sentyabrda mustaqil davlat deb e'lon qilindi. Q. — 1971 yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 3 sentyabr — Mustaqillik kuni (1971). ÖzR suverenitetini 1991 yil 30 dek.da tan olgan va 1997 yil 27 noyab.dan diplomatiya munosabatlarini örnatgan. Q.da siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari yöq.

Xöjaligi. Q. iqtisodiyotining asosi — neft qazib çiqariş va uni qayta işlaş; asosiy neft konlari Döhan r-nida joylaşgan. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 1%, sanoatniki 49%, xizmat körsatiş tarmoğiniki 50% ni taşkil etadi.

Sanoatida neftdan taşqari, tabiiy gaz ham qazib çiqariladi. Şuningdek, öğit, neft kimyosi sanoati mahsulotlari, sement işlab çiqariladi, gaz suyultiriladi. UmmSaid şahrida metallurgiya z-di işlaydi. Avtomobillarni ta'mirlaş ustaxonalari, alkogolsiz içimliklar zdlari bor. Yiliga örtaça 5,9 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi.

Qişloq xöjaligi sust rivojlangan. U içki ehtiyojning 10% ni qondiradi. Vohalarda xurmo (finik palmasi) östiriladi; buğdoy, makkajöxori, tariq, jöxori, sabzavotlar ekiladi, boğdorçilik bilan şuğullaniladi. Köçmançi va yarim köçmançi çorvaçilik (qöy, eçki, tuya boqiladi) mavjud. Sohilga yaqin suvlardan baliq, krevetka ovlanadi, marvarid olinadi.

Q.da temir yöl yöq. Avtomobil yöllari uz. 1,2 ming km (90% qattiq qoplamali). Gaz va neft quvurlari uz. 550 km dan ziyod. Dengiz savdo flotining tonnaji — 636 ming t dedveyt. Dengiz portlari: Döha va UmmSaid. Q. çetga neft va neft mahsulotlari, öğit, sement, suyultirilgan gaz, dengiz mahsulotlari çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat, sanoat jihozlari, keng iste'mol mollari oladi. Taşqi savdoda Yaponiya, AQŞ, Buyuk Britaniya, BAA, Germaniya bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — Qatar riali.

Tibbiy xizmati, maorifi va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Aholi uçun tibbiy xizmat bepul. Vraçlar çet elda tayyorlanadi. Örta maktablarda öqiş bepul. Örta umumiy ta'lim va hunartexnika öquv yurtlari, un-t bor. Milliy muzey, akvarium, etn. muzeyi, milliy kutubxona faoliyat yuritadi.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Q.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «alArab» («Arabça», arab tilidagi kundalik gaz., 1957 yildan), «Asuak alXolij» («Körfaz bozorlari», arab tilidagi oylik jur., 1980 yildan), «alVatan» («Vatan», arab tilidagi kundalik gaz., 1995 yildan), «Galf tayms» («Körfaz vaqti», ingliz tilidagi kundalik va haftalik gaz., 1978 yildan), «arRayya» («Bayroq», arab tilidagi kundalik gaz., 1978 yildan), «aşŞarq» («Şarq», arab tilidagi kundalik gaz., 1985 yildan). Q. axborot agentligi hukumat agentligi bölib, 1975 yil tuzilgan. «Katar brodkasting servis» hukumat xizmati 1968 yil, «Katar televiji servis» telekörsatuv xizmati 1970 yil taşkil etilgan. Q.da «alJazira» mustaqil arab yöldoş telekanali (1996 yil asos solingan) qarorgohi joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚАТАР, Қатар Давлати (Давлату Қатар) — Жанубий Ғарбий Осиёдаги давлат. Қатаря.о.дажойлашган. Майд. 11,4 минг км2. Аҳолиси 793,3 минг киши (2002). Пойтахти — Дўҳа шаҳри

Давлат тузуми. Қ. — мутлақ монархия. Амалдаги конституцияси 2003 йил апр.даги референдумда маъқулланган ва 2005 йилдан кучга кирган. Давлат бошлиғи — амир (1995 йилдан шайх Ҳамад бин Халифа Ол Соний); у қуролли кучлар бош қўмондони ҳамдир. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Соҳил қисми паст, маржон рифлари билан ўралган. Ер юзаси чўл ландшафтли текисликдан иборат (энг баланд жойи 56 м), воҳа кам, айрим жойлари ботқоқлашган текислик. Нефть ва табиий газ конлари бор.

Иқлими тропик, қуруқ иқлим. Янв. нинг ўртача т-раси 16°, июлники 32°, энг юқори т-ра 45». Йиллик ёғин 125 мм чамасида. Қ.да мунтазам оқиб турадиган дарёлар йўқ. Чўл ўсимликлари ўсади.

Аҳолиси, асосан, маҳалий араблар; қолганлари бошқа араб мамлакатлари, Эрон, Покистон, Ҳиндистон ҳамда Африкадан келганлар. Расмий тил — араб тили. Давлат дини ислом. Шаҳар аҳолиси 91%. Асосий шаҳарлари: Дўҳа, УммСаид, Дўҳан.

Тарихи. Қатар я.о.да аҳоли мил. ав. 3—2-минг йилликдан яшаб келган. Қ.ни бир неча марта Сосонийлар эгаллаган. 7—10-асрларда Араб халифалиги таркибида бўлган. 10-асрдан Қарматлар давлатига кирди. 13^14-асрларда Баҳрайн амирлиги ҳукмронлиги остида бўлди. 16-аср бошларида португаллар, кейинроқ усмонли турклар босиб олди. 18-асрнинг 2-ярмида Қ. ҳудудида Соний сулоласи бошчилигидаги кичик султонлик ташкил этилди. Бу сулола 19-асрнинг охирида Қ.ни бирлаштирди. 1871 — 1914 йилларда Қ. яна Усмонли турк империяси ҳукмронлиги остида бўлди. 1916—71 йилларда Буюк Британия протекторати. 1971 йил 1 сентябрда мустақил давлат деб эълон қилинди. Қ. — 1971 йилдан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 3 сентябр — Мустақиллик куни (1971). ЎзР суверенитетини 1991 йил 30 дек.да тан олган ва 1997 йил 27 нояб.дан дипломатия муносабатларини ўрнатган. Қ.да сиёсий партия ва касаба уюшмалари йўқ.

Хўжалиги. Қ. иқтисодиётининг асоси — нефть қазиб чиқариш ва уни қайта ишлаш; асосий нефть конлари Дўҳан р-нида жойлашган. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши 1%, саноатники 49%, хизмат кўрсатиш тармоғиники 50% ни ташкил этади.

Саноатида нефтдан ташқари, табиий газ ҳам қазиб чиқарилади. Шунингдек, ўғит, нефть кимёси саноати маҳсулотлари, цемент ишлаб чиқарилади, газ суюлтирилади. УммСаид шаҳрида металлургия з-ди ишлайди. Автомобилларни таъмирлаш устахоналари, алкоголсиз ичимликлар здлари бор. Йилига ўртача 5,9 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади.

Қишлоқ хўжалиги суст ривожланган. У ички эҳтиёжнинг 10% ни қондиради. Воҳаларда хурмо (финик пальмаси) ўстирилади; буғдой, маккажўхори, тариқ, жўхори, сабзавотлар экилади, боғдорчилик билан шуғулланилади. Кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвачилик (қўй, эчки, туя боқилади) мавжуд. Соҳилга яқин сувлардан балиқ, креветка овланади, марварид олинади.

Қ.да темир йўл йўқ. Автомобиль йўллари уз. 1,2 минг км (90% қаттиқ қопламали). Газ ва нефть қувурлари уз. 550 км дан зиёд. Денгиз савдо флотининг тоннажи — 636 минг т дедвейт. Денгиз портлари: Дўҳа ва УммСаид. Қ. четга нефть ва нефть маҳсулотлари, ўғит, цемент, суюлтирилган газ, денгиз маҳсулотлари чиқаради. Четдан озиқ-овқат, саноат жиҳозлари, кенг истеъмол моллари олади. Ташқи савдода Япония, АҚШ, Буюк Британия, БАА, Германия билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Қатар риали.

Тиббий хизмати, маорифи ва маданий-маърифий муассасалари. Аҳоли учун тиббий хизмат бепул. Врачлар чет элда тайёрланади. Ўрта мактабларда ўқиш бепул. Ўрта умумий таълим ва ҳунартехника ўқув юртлари, ун-т бор. Миллий музей, аквариум, этн. музейи, миллий кутубхона фаолият юритади.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Қ.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «алАраб» («Арабча», араб тилидаги кундалик газ., 1957 йилдан), «Асуак алХолиж» («Кўрфаз бозорлари», араб тилидаги ойлик жур., 1980 йилдан), «алВатан» («Ватан», араб тилидаги кундалик газ., 1995 йилдан), «Галф таймс» («Кўрфаз вақти», инглиз тилидаги кундалик ва ҳафталик газ., 1978 йилдан), «арРайя» («Байроқ», араб тилидаги кундалик газ., 1978 йилдан), «ашШарқ» («Шарқ», араб тилидаги кундалик газ., 1985 йилдан). Қ. ахборот агентлиги ҳукумат агентлиги бўлиб, 1975 йил тузилган. «Катар бродкастинг сервис» ҳукумат хизмати 1968 йил, «Катар телевижи сервис» телекўрсатув хизмати 1970 йил ташкил этилган. Қ.да «алЖазира» мустақил араб йўлдош телеканали (1996 йил асос солинган) қароргоҳи жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.