Qatqaloq
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–93-b. — ziyouz.com
Qatqaloq — 1) kuçli yoğinlar va suğorişdan söng tuproq betida hosil böladigan qattiq qatlam. Örta Osiyoda suğorma dehqonçilik r-nlarining deyarli barça tuproqlari qatqaloqlanişga moyil. Bunga asosiy sabab, şu tuproqlarning haddan taşqari kam donadorligi va tuproq agregatlarining suvga juda ham çidamsizligidir. Yomğirdan yoki suğorişdan söng yerning ustki qavati ivib suyuladi, quriganda qotib Q. hosil qiladi va beti yorilib ketadi. Q. tuproq xossalari va q.x. ekinlari rivojiga salbiy ta'sir körsatadi, tuproqning suv ötkazuvçanligi va havo almaşinuvini sekinlaştiradi, şuningdek, tuproqdagi namning (20—30% gaça) buğlanişini tezlaştiradi. Juda qalin Q. hosil bölgan dalalarda maysalarning unib çiqişi 3—5 kunga keçikadi va köçat soni siyraklaşib ketadi.
Q. hosil böliş jarayoni tuproqlarning mexanik tarkibi, turi, madaniy holati, şörlanganligi va boşqalarga boğliq. Q., köpinça, suğoriladigan böz va çöl tuproqlarida hosil böladi. Uning qalinligi va qattiqligi tuproq mexanik tarkibining oğirlaşuviga boğliq. Ayniqsa, oğir qumoqli, soz mexanik tarkibli taqirli, sur tusli qönğir tuproqlarda va taqirlarda Q. qalin hamda juda qattiq böladi. Şörlaniş hamda şörtoblaniş Q. hosil qilişga moyillikni kuçaytiradi. Mas, qöriq va yengil qumoqli oç tusli böz tuproqlarda Q.ning qalinligi 0,3—0,5 sm, oç hamda töq tusli böz tuproqlarda 0,8—1,5 sm, kuçsiz şörlangan qumoqli va soz mexanik tarkibli taqirli tuproqlarda 2,4—4,5 sm ni taşkil etadi; bir m2 yerdagi Q.ning oğirligi 50—70 kg gaça yetadi. Ekinzor dalalarga organik öğit soliş, siderat ekinlar ekiş, kimyoviy melioratsiya ötkaziş, almaşlab ekişni joriy etib, tuproqlarni donador qiliş, sun'ii struktura hosil qiluvçi polimerlar, yer betini mulça (parda)lovçi materiallar qöllaş va boşqalar çoratadbirlarni amalga oşiriş tuproqning fizikkimyoviy xossalarini yaxşilaydi, Q.ning oldini oladi. Nihollar unib çiqqunga qadar Q. paydo bölganda dala yengil boronalar yoki aylanuvçi çopqi (motiga) lar yordamida yumşatiladi. Q. ta'sirini kamaytiriş uçun ekin qator oralariga tuproq yetilişi bilan işlov beriş (çopiq yoki kultivatsiya qiliş) kerak.
2) Tuproq zarraçalari deyarli aralaşmagan tuzlarning yer yuzida juda köp miqdorda töplanişi. Tuzli Q. qalinligi bir neça mm dan bir neça ön sm gaça böladi (yana q. Şörxoklar).
Xodimat Maxsudov.
Q.: Şörxoklar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАТҚАЛОҚ — 1) кучли ёғинлар ва суғоришдан сўнг тупроқ бетида ҳосил бўладиган қаттиқ қатлам. Ўрта Осиёда суғорма деҳқончилик р-нларининг деярли барча тупроқлари қатқалоқланишга мойил. Бунга асосий сабаб, шу тупроқларнинг ҳаддан ташқари кам донадорлиги ва тупроқ агрегатларининг сувга жуда ҳам чидамсизлигидир. Ёмғирдан ёки суғоришдан сўнг ернинг устки қавати ивиб суюлади, қуриганда қотиб Қ. ҳосил қилади ва бети ёрилиб кетади. Қ. тупроқ хоссалари ва қ.х. экинлари ривожига салбий таъсир кўрсатади, тупроқнинг сув ўтказувчанлиги ва ҳаво алмашинувини секинлаштиради, шунингдек, тупроқдаги намнинг (20—30% гача) буғланишини тезлаштиради. Жуда қалин Қ. ҳосил бўлган далаларда майсаларнинг униб чиқиши 3—5 кунга кечикади ва кўчат сони сийраклашиб кетади.
Қ. ҳосил бўлиш жараёни тупроқларнинг механик таркиби, тури, маданий ҳолати, шўрланганлиги ва бошқаларга боғлиқ. Қ., кўпинча, суғориладиган бўз ва чўл тупроқларида ҳосил бўлади. Унинг қалинлиги ва қаттиқлиги тупроқ механик таркибининг оғирлашувига боғлиқ. Айниқса, оғир қумоқли, соз механик таркибли тақирли, сур тусли қўнғир тупроқларда ва тақирларда Қ. қалин ҳамда жуда қаттиқ бўлади. Шўрланиш ҳамда шўртобланиш Қ. ҳосил қилишга мойилликни кучайтиради. Мас, қўриқ ва енгил қумоқли оч тусли бўз тупроқларда Қ.нинг қалинлиги 0,3—0,5 см, оч ҳамда тўқ тусли бўз тупроқларда 0,8—1,5 см, кучсиз шўрланган қумоқли ва соз механик таркибли тақирли тупроқларда 2,4—4,5 см ни ташкил этади; бир м2 ердаги Қ.нинг оғирлиги 50—70 кг гача етади. Экинзор далаларга органик ўғит солиш, сидерат экинлар экиш, кимёвий мелиорация ўтказиш, алмашлаб экишни жорий этиб, тупроқларни донадор қилиш, сунъии структура ҳосил қилувчи полимерлар, ер бетини мульча (парда)ловчи материаллар қўллаш ва бошқалар чоратадбирларни амалга ошириш тупроқнинг физиккимёвий хоссаларини яхшилайди, Қ.нинг олдини олади. Ниҳоллар униб чиққунга қадар Қ. пайдо бўлганда дала енгил бороналар ёки айланувчи чопқи (мотига) лар ёрдамида юмшатилади. Қ. таъсирини камайтириш учун экин қатор ораларига тупроқ етилиши билан ишлов бериш (чопиқ ёки культивация қилиш) керак.
2) Тупроқ заррачалари деярли аралашмаган тузларнинг ер юзида жуда кўп миқдорда тўпланиши. Тузли Қ. қалинлиги бир неча мм дан бир неча ўн см гача бўлади (яна қ. Шўрхоклар).
Ходимат Махсудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.