Şörxoklar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264–265-b. — ziyouz.com
Şörxoklar — yuqori qatlamida 1% dan köproq suvda oson eriydigan tuzlar (xlorid, sulfat, karbonat va boşqalar) köp bölgan tuproq tiplari guruhi. Ş. Markaziy Afrika, Osiyo, Avstraliya, Şim. Amerika, Kaspiyböyi pasttekisliklari, Şim. Krim va Örta Osiyo çöl zonasida va oç tusli böz tuproqlar mintaqasida tarqalgan. Daşt, çöl, çala çöllarning terlaydigan suv rejimi va quruq iqlim şaroitida minerallaşgan grunt suvlarining buğlanişi va tuproqlarning şörlanişi natijasida şakllanadi. Ş.da tibiiy holda faqat galofitlar (şörsevar ösimliklar) ösadi. Ş. 2 tipga ajratiladi: avtomorf Ş. — yuqori gorizontda tarkibida (0,5— 1%) yengil eriydigan tuzlar (xloridlar, sulfatlar) bölgan şörlangan ona jinsning yuqoriga çiqişi va g i d romorf Ş. — tuproqgrunt suvlari tarkibidagi (6—8% va undan yuqori) tuzlarning suv bilan birga kapillyarlar orqali yuqoriga kötarilib, töplanişi. Oson eruvçi tuzlar tarkibiga köra, Ş.ning xloridli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, sulfatli, sodasulfatli, sulfatsodali va sodali, kationlar tarkibiga boğliq holda natriyli, magniynatriyli, kalsiynatriyli, magniyli va kalsiyli xillari farqlanadi. Birlamçi va ikkilamçi şörlangan Ş. farqlanadi. Birlamçi şörlangan Ş. tabiiy bölib, dengiz, köl qirğoqlari, daryo vohalari va quyiliş joylari, şuningdek, şörlangan jinslar çiqib qolgan yerlarda rivojlanadi, ikkilamçi şörlangan Ş. esa notöğri suğoriş natijasida paydo böladi. Ş.ni özlaştirişda grunt suvlar sathi drenajlar yordamida pasaytiriladi va tuproqdagi tuzlar yuviladi (q. Yer şörini yuviş). Ş.ni özlaştirişda dastlabki yillari şoli (tuproqning 1 — 1,5 m çuqurlikdagi qavatini şörsizlantiradi), keyin sabzavot, donli ekinlar, ğöza, yemxaşak ekinlari va boşqalar ekiladi, qöyeçki va tuyalar boqiş uçun yaylov sifatida foydalaniladi.
Ad.: Raboçev I. S., Melioratsiya zasolennnx poçv srednego teçeniya Amudari, Aşxabad, 1964; Pankov M.A., Meliorativnoye poçvovedeniya, T., 1974.
Xuşvaqt Namozov.
Q.: Yer şörini yuviş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЎРХОКЛАР — юқори қатламида 1% дан кўпроқ сувда осон эрийдиган тузлар (хлорид, сульфат, карбонат ва бошқалар) кўп бўлган тупроқ типлари гуруҳи. Ш. Марказий Африка, Осиё, Австралия, Шим. Америка, Каспийбўйи пасттекисликлари, Шим. Крим ва Ўрта Осиё чўл зонасида ва оч тусли бўз тупроқлар минтақасида тарқалган. Дашт, чўл, чала чўлларнинг терлайдиган сув режими ва қуруқ иқлим шароитида минераллашган грунт сувларининг буғланиши ва тупроқларнинг шўрланиши натижасида шаклланади. Ш.да тибиий ҳолда фақат галофитлар (шўрсевар ўсимликлар) ўсади. Ш. 2 типга ажратилади: автоморф Ш. — юқори горизонтда таркибида (0,5— 1%) енгил эрийдиган тузлар (хлоридлар, сульфатлар) бўлган шўрланган она жинснинг юқорига чиқиши ва г и д роморф Ш. — тупроқгрунт сувлари таркибидаги (6—8% ва ундан юқори) тузларнинг сув билан бирга капиллярлар орқали юқорига кўтарилиб, тўпланиши. Осон эрувчи тузлар таркибига кўра, Ш.нинг хлоридли, сульфатхлоридли, хлоридсульфатли, сульфатли, содасульфатли, сульфатсодали ва содали, катионлар таркибига боғлиқ ҳолда натрийли, магнийнатрийли, кальцийнатрийли, магнийли ва кальцийли хиллари фарқланади. Бирламчи ва иккиламчи шўрланган Ш. фарқланади. Бирламчи шўрланган Ш. табиий бўлиб, денгиз, кўл қирғоқлари, дарё воҳалари ва қуйилиш жойлари, шунингдек, шўрланган жинслар чиқиб қолган ерларда ривожланади, иккиламчи шўрланган Ш. эса нотўғри суғориш натижасида пайдо бўлади. Ш.ни ўзлаштиришда грунт сувлар сатҳи дренажлар ёрдамида пасайтирилади ва тупроқдаги тузлар ювилади (қ. Ер шўрини ювиш). Ш.ни ўзлаштиришда дастлабки йиллари шоли (тупроқнинг 1 — 1,5 м чуқурликдаги қаватини шўрсизлантиради), кейин сабзавот, донли экинлар, ғўза, емхашак экинлари ва бошқалар экилади, қўйэчки ва туялар боқиш учун яйлов сифатида фойдаланилади.
Ад.: Рабочев И. С., Мелиорация засоленннх почв среднего течения Амударьи, Ашхабад, 1964; Панков М.А., Мелиоративное почвоведения, Т., 1974.
Хушвақт Намозов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.