Qazağon
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13-b. — ziyouz.com
Qazağon QAZAĞON, Qazağan, amir Qozağon (? — 1357/58) — Movarounnahr amiri (1346—58). Sönggi çingiziylardan bölgan Qozonxonta qarşi isyonga boş bölgan, özaro uruşlarda Qozonxon öldirilgan va mamlakat uning qöl ostiga ötadi. Q. öz xattiharakatlariga qonuniy tus beriş uçun çingiziylardan bölgan «soxta xonlar» — avval Donişmandça, söngra Bayonqulixon yordamida hokimiyatni boşqargan va uning nomidan tanga zarb etib, hokimiyatni qölida uşlab turadi. U mamlakatni adolatli boşqariş, tadbir bilan işlarni olib boriş, yurt osoyiştaligini saqlaş, elyurt hojatini çiqarişga alohida diqqat qaratadi. 1351—52 yillari Hirot ostonasida Malik Husayn laşkarini tormor etadi. Hirot amaldorlari Malik Husaynni ağdarib, örniga ukasi Malik Boqirni qöymoqçi bölişadi. Fitnadan xabar topgan Malik Husayn 1352—53 yillari Q. huzuriga yöl oladi. Ma'lum muddatdan söng Hirotga qaytgan Malik Husayn qayta Hirot taxtini egallaydi. Şu kezlarda Q.ning öğli Abdulloh Samarqanddan laşkar tortib Horazm tomon yuriş qiladi va uni zabt etadi. Tarixiy manbalarda yozilişiça, Q. qişni Soli Saroy va Qoratur (Amudaryo sohilidagi mavze), yozni esa Munk (hoz. Baljuvon) şahrida ötkazgan va köp vaqtini ov qilişga sarflagan. Q.ni öranaytiyon qabilasidan bölgan kuyovi Qutluğ Temur Börildoy öğli ov paytida öldirgan. Q.ning amir Kayxusrav boşliq amirlari Qutluğ Temurni Qunduz atrofida öldiradilar. Amirzoda Abdulloh otasi Q. örniga ötiradi.
Ad.: Nizomiddin
Ş o m i y, Zafarnoma, T., 1966; Şarafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1994; Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЗАҒОН, Қазаған, амир Қозағон (? — 1357/58) — Мовароуннаҳр амири (1346—58). Сўнгги чингизийлардан бўлган Қозонхонта қарши исёнга бош бўлган, ўзаро урушларда Қозонхон ўлдирилган ва мамлакат унинг қўл остига ўтади. Қ. ўз хаттиҳаракатларига қонуний тус бериш учун чингизийлардан бўлган «сохта хонлар» — аввал Донишмандча, сўнгра Баёнқулихон ёрдамида ҳокимиятни бошқарган ва унинг номидан танга зарб этиб, ҳокимиятни қўлида ушлаб туради. У мамлакатни адолатли бошқариш, тадбир билан ишларни олиб бориш, юрт осойишталигини сақлаш, элюрт ҳожатини чиқаришга алоҳида диққат қаратади. 1351—52 йиллари Ҳирот остонасида Малик Ҳусайн лашкарини тормор этади. Ҳирот амалдорлари Малик Ҳусайнни ағдариб, ўрнига укаси Малик Боқирни қўймоқчи бўлишади. Фитнадан хабар топган Малик Ҳусайн 1352—53 йиллари Қ. ҳузурига йўл олади. Маълум муддатдан сўнг Ҳиротга қайтган Малик Ҳусайн қайта Ҳирот тахтини эгаллайди. Шу кезларда Қ.нинг ўғли Абдуллоҳ Самарқанддан лашкар тортиб Ҳоразм томон юриш қилади ва уни забт этади. Тарихий манбаларда ёзилишича, Қ. қишни Соли Сарой ва Қоратур (Амударё соҳилидаги мавзе), ёзни эса Мунк (ҳоз. Балжувон) шаҳрида ўтказган ва кўп вақтини ов қилишга сарфлаган. Қ.ни ўранайтиён қабиласидан бўлган куёви Қутлуғ Темур Бўрилдой ўғли ов пайтида ўлдирган. Қ.нинг амир Кайхусрав бошлиқ амирлари Қутлуғ Темурни Қундуз атрофида ўлдирадилар. Амирзода Абдуллоҳ отаси Қ. ўрнига ўтиради.
Ад.: Низомиддин
Ш о м и й, Зафарнома, Т., 1966; Шарафиддин Али Яздий, Зафарнома, Т., 1994; Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.