Qazilma organizmlar qoldiqlari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–17-b. — ziyouz.com
Qazilma organizmlar qoldiqlari QAZILMA ORGANIZMLAR QOLDIQLARI, toşqotganlik — ötgan geologik davrlarda yaşagan organizmlarning çökindi toğ jinslarida saklanib qolgan hayot faoliyati izlari va qoldiqlari. Ularga qarab çökindi toğ jinslarining nisbiy yoşi aniqlanadi. Q.o.q.ning turli xil saqlaniş şakllari ma'lum. Ösimliklar, ayniqsa, yiriklari, toğ jinslarida butunligiça kömilib qolmaydi; ulardan bölinib ketgan barglar, şoxlarning uzilgan qismlari, ösimliklar tanasining bölaklari, mevalari, alohida uruğlari va kamdankam gul izlari saqlanib qoladi. Oksidlaniş jarayoni ta'sirida organik moddalar yöqolib, toğ jinslarida ösimliklarning faqatgina izlari qoladi va ularda ba'zan kömirga aylangan yupqa pöst (kutikula) saqlanadi; kimyoviy reagentlar bilan işlov berilgandan söng mikroskop ostida epiderma va oğizçalarning katakli tuzilişi körinadi. Ba'zan ösimlik qoldiqlarini turli xil minerallar (kalsit, limonit, amorfli kremnezyom, siderit va boşqalar) bilan örin almaşişi sodir böladi. Bu toşqotganlikda ösimliklar anatomik strukturasi saqlanib qoladi, ular fan uçun juda qimmatlidir. Hayvonlarning faqat skeletlarigina emas, balki yumşoq töqimalarining tuzilişi töğrisida ham xulosa çiqarişga imkon beruvçi butun jasadlari yoki ularning bölaklari antropogen yotqizikdaridagina saqlanib qolgan. Hayvonlarning yaxşi saqlangan qoldiqlari (mamontlar, baliqlar va boşqalar) abadiy muzloq yer oblastlarida va ba'zan uyumlarni taşkil qiluvçi tabiiy asfaltsimon modda — ozokeritda qolgan böladi. Mumiyoga aylangan qoldiqlar ham organizmlar töğrisida ma'lumot beradi. Toşqotişlikning tez-tez sodir bölişi — qaçonki organizmlar qoldiqlaridagi ğovaklar suvli eritmalardan çökkan mineral moddalar bilan tölganda; öşa skeletning moddasi ham öz strukturasini saklagan holda (psevdomorfoza) ular bilan almaştiriladi. Q.o.q. minerallaşiş jarayoni fossilizatsiya deyiladi. Jinslarda, xitin skeletli umurtqasizlardan yupqa kömirga aylangan qatlamçalar qoladi. Paleontologiya va tarixiy geol.ning qazilma organizmlar hosil böliş jarayonini örganuvçi bölimi tafonomiya deb ataladi.
Yer pösti yotqiziqlarida saqlanib qolgan qadimiy geologik davrlardagi ösimliklarning qoldiqlari. Q.ö.ni paleobotanika fani örganadi. Butun holda tuban ösimliklar (suvötlar va bakteriyalar), yuksak ösimliklardan yösinlar, ba'zi mayda ösimliklar, yirik yuksak ösimliklardan ularning bölakbölak qismlari (tanasi, pöstloği, bargi, guli, mevasi, uruği, sporasi, gulçang donalari va boşqalar) saqlangan. Köpinça qazilma qoldiqlar orasida suv havzalari yonida ösgan yoğoçsimon ösimlik va suvötlarning qismlari uçraydi. Q.ö. odatda, botqoqlik, köl, daryo yotqiziqlarida hamda manbalarning ohakli va kremniyli yotqiziqlarida va dengiz sohili yotqiziqlarida qazilma hayvonlar bilan birga uçraydi. Qoldikdarning saqlaniş darajasi Q.ö.ni özida mujassamlaştirgan toğ jinslarining geologik yoşiga ham boğliq. Q.ö. strukturasi yemirilmay anatomik tuzilişi (mas, ösimliklarning uruği, danagi, yoğoçi, çangi, bargining epidermisi va igna barglilarning qubbasi va boşqalar) saqlanib, ösimlik töqimalarining kimyoviy tarkibi birmunça özgargan holda va ösimlik qoldiği butunlay yöqolib, toğ jinslari orasida, ularning faqat izlari yoki har xil minerallar bilan tölgan şakllari sakdangan holda uçraydi. Q.ö.ning bir neçta katta bölimlari, tiplari (mas, psilofitsimonlar, bennettitlar, lepidodendronlar va boşqalar) ma'lum. Ularni örganişdan olingan dalillarga köra, uç mlrd. yil oldin, ya'ni arxey va proterozoy yotqiziqlarida bakteriyalar va bir hujayrali suvötlar yaşagan. Yer usti ösimliklarining kembriyordovikda paydo bölganligi ehtimoldan uzoqroq bölsada, silur davrida paydo bölganligi aniq. Uzgaruvçan iqlim şaroitiga moslaşiş natijasida ösimliklar dunyosida katta va murakkab özgarişlar röy bergan. Özgargan tabiiy şaroitga moslaşa olmagan ösimliklar yöqolib ketgan va moslaşa olganlari yaşab, yangi turlar yuzaga kelgan. Q,ö.ni örganiş ögmişda Yer yuzini qoplagan ösimliklarning tarqalişi va tarkibi töğrisidagi ma'lumotlarni beradi hamda ösimliklar evolyutsiyasi etapini belgilaydi. Q.ö. sanoatda foydalaniladigan qazilmalarning (torf, qönğir kömir va toşkömir, yonuvçi slanetslar) töplamlarini hosil qiladi. Örta Osiyo hududida karbon davrida yevromeriy tipdagi flora mavjud bölgan. Yura florasining vakillari Özbekistonda, mas, Ohangaron, Şörob, Sulukta va Şarğundagi kömir konlari hosil bölişida katta rol öynagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЗИЛМА ОРГАНИЗМЛАР ҚОЛДИҚЛАРИ, тошқотганлик — ўтган геологик даврларда яшаган организмларнинг чўкинди тоғ жинсларида сакланиб қолган ҳаёт фаолияти излари ва қолдиқлари. Уларга қараб чўкинди тоғ жинсларининг нисбий ёши аниқланади. Қ.о.қ.нинг турли хил сақланиш шакллари маълум. Ўсимликлар, айниқса, йириклари, тоғ жинсларида бутунлигича кўмилиб қолмайди; улардан бўлиниб кетган барглар, шохларнинг узилган қисмлари, ўсимликлар танасининг бўлаклари, мевалари, алоҳида уруғлари ва камданкам гул излари сақланиб қолади. Оксидланиш жараёни таъсирида органик моддалар йўқолиб, тоғ жинсларида ўсимликларнинг фақатгина излари қолади ва уларда баъзан кўмирга айланган юпқа пўст (кутикула) сақланади; кимёвий реагентлар билан ишлов берилгандан сўнг микроскоп остида эпидерма ва оғизчаларнинг катакли тузилиши кўринади. Баъзан ўсимлик қолдиқларини турли хил минераллар (кальцит, лимонит, аморфли кремнезём, сидерит ва бошқалар) билан ўрин алмашиши содир бўлади. Бу тошқотганликда ўсимликлар анатомик структураси сақланиб қолади, улар фан учун жуда қимматлидир. Ҳайвонларнинг фақат скелетларигина эмас, балки юмшоқ тўқималарининг тузилиши тўғрисида ҳам хулоса чиқаришга имкон берувчи бутун жасадлари ёки уларнинг бўлаклари антропоген ётқизикдаридагина сақланиб қолган. Ҳайвонларнинг яхши сақланган қолдиқлари (мамонтлар, балиқлар ва бошқалар) абадий музлоқ ер областларида ва баъзан уюмларни ташкил қилувчи табиий асфальтсимон модда — озокеритда қолган бўлади. Мумиёга айланган қолдиқлар ҳам организмлар тўғрисида маълумот беради. Тошқотишликнинг тез-тез содир бўлиши — қачонки организмлар қолдиқларидаги ғоваклар сувли эритмалардан чўккан минерал моддалар билан тўлганда; ўша скелетнинг моддаси ҳам ўз структурасини саклаган ҳолда (псевдоморфоза) улар билан алмаштирилади. Қ.о.қ. минераллашиш жараёни фоссилизация дейилади. Жинсларда, хитин скелетли умуртқасизлардан юпқа кўмирга айланган қатламчалар қолади. Палеонтология ва тарихий геол.нинг қазилма организмлар ҳосил бўлиш жараёнини ўрганувчи бўлими тафономия деб аталади.
Ер пўсти ётқизиқларида сақланиб қолган қадимий геологик даврлардаги ўсимликларнинг қолдиқлари. Қ.ў.ни палеоботаника фани ўрганади. Бутун ҳолда тубан ўсимликлар (сувўтлар ва бактериялар), юксак ўсимликлардан йўсинлар, баъзи майда ўсимликлар, йирик юксак ўсимликлардан уларнинг бўлакбўлак қисмлари (танаси, пўстлоғи, барги, гули, меваси, уруғи, спораси, гулчанг доналари ва бошқалар) сақланган. Кўпинча қазилма қолдиқлар орасида сув ҳавзалари ёнида ўсган ёғочсимон ўсимлик ва сувўтларнинг қисмлари учрайди. Қ.ў. одатда, ботқоқлик, кўл, дарё ётқизиқларида ҳамда манбаларнинг оҳакли ва кремнийли ётқизиқларида ва денгиз соҳили ётқизиқларида қазилма ҳайвонлар билан бирга учрайди. Қолдикдарнинг сақланиш даражаси Қ.ў.ни ўзида мужассамлаштирган тоғ жинсларининг геологик ёшига ҳам боғлиқ. Қ.ў. структураси емирилмай анатомик тузилиши (мас, ўсимликларнинг уруғи, данаги, ёғочи, чанги, баргининг эпидермиси ва игна барглиларнинг қуббаси ва бошқалар) сақланиб, ўсимлик тўқималарининг кимёвий таркиби бирмунча ўзгарган ҳолда ва ўсимлик қолдиғи бутунлай йўқолиб, тоғ жинслари орасида, уларнинг фақат излари ёки ҳар хил минераллар билан тўлган шакллари сакданган ҳолда учрайди. Қ.ў.нинг бир нечта катта бўлимлари, типлари (мас, псилофитсимонлар, беннеттитлар, лепидодендронлар ва бошқалар) маълум. Уларни ўрганишдан олинган далилларга кўра, уч млрд. йил олдин, яъни архей ва протерозой ётқизиқларида бактериялар ва бир ҳужайрали сувўтлар яшаган. Ер усти ўсимликларининг кембрийордовикда пайдо бўлганлиги эҳтимолдан узоқроқ бўлсада, силур даврида пайдо бўлганлиги аниқ. Узгарувчан иқлим шароитига мослашиш натижасида ўсимликлар дунёсида катта ва мураккаб ўзгаришлар рўй берган. Ўзгарган табиий шароитга мослаша олмаган ўсимликлар йўқолиб кетган ва мослаша олганлари яшаб, янги турлар юзага келган. Қ,ў.ни ўрганиш ўгмишда Ер юзини қоплаган ўсимликларнинг тарқалиши ва таркиби тўғрисидаги маълумотларни беради ҳамда ўсимликлар эволюцияси этапини белгилайди. Қ.ў. саноатда фойдаланиладиган қазилмаларнинг (торф, қўнғир кўмир ва тошкўмир, ёнувчи сланецлар) тўпламларини ҳосил қилади. Ўрта Осиё ҳудудида карбон даврида евромерий типдаги флора мавжуд бўлган. Юра флорасининг вакиллари Ўзбекистонда, мас, Оҳангарон, Шўроб, Сулукта ва Шарғундаги кўмир конлари ҳосил бўлишида катта роль ўйнаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.