Qazilma organizmlar qoldiqlari

Qazilma organizmlar qoldiqlari, toşqotganliklar yoki fossiliyalar (lotinça fossilis — «qazib olingan») — ötgan geologik davrlarda yaşagan organizmlarning çökindi toğ jinslarida saqlanib qolgan qoldiqlari va hayot faoliyati izlari. Ular Paleontologiyaning asosiy örganiş obyekti bölib, Yer yuzida hayotning rivojlaniş tarixini tiklaşga hamda çökindi jinslarning nisbiy yoşini aniqlaşga imkon beradi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, fossiliyalarga suyak, çiğanoq, taşqi skelet, hayvon va mikroblarning toşdagi izlari, qahrabo içida saqlangan jonzotlar, toşga aylangan yoğoç va hatto DNK qoldiqlari kiradi; ular bir mikrometrli bakteriyalardan tortib ulkan daraxt va dinozavrlargaça ölçamda böladi. Ba'zan 10 ming yildan qadimiyroq namunalargina fossiliya deb hisoblanadi. Rusça Vikipediya qayd etişiça, tor ma'noda bu atama pleystotsendan oldingi yotqiziqlarda uçraydigan va toşqotiş jarayonini bosib ötgan qoldiqlarga nisbatan qöllanadi.

ÖzME'ga köra, qazilma qoldiqlarga qarab çökindi jinslarning nisbiy yoşi belgilanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 19-asrda muayyan qoldiqlarning muayyan qatlamlarga xosligi aniqlangani geoxronologik şkalaning yaratilişiga olib kelgan, 20-asr boşlarida paydo bölgan radiometrik usullar esa jinslar va ulardagi qoldiqlarning mutlaq yoşini ölçaş imkonini bergan.

ÖzME'ga köra, yirik ösimliklar toğ jinslarida odatda butunligiça kömilmaydi: ulardan barg, şox, poya bölaklari, mevalar, uruğlar va ba'zan gul izlari saqlanadi. Oksidlaniş natijasida organik modda yöqolib, jinsda faqat iz qoladi; ba'zan esa kömirga aylangan yupqa kutikula saqlanadi va uni kimyoviy işlovdan keyin mikroskopda örganib, hujayra tuzilişini köriş mumkin. Ösimlik töqimasi kalsit, limonit, kremnezyom yoki siderit kabi minerallar bilan almaşganda uning anatomik tuzilişi ham saqlanib qoladi — bunday namunalar fan uçun ayniqsa qimmatli.

Hayvonlardan köpinça faqat qattiq qismlar — çiğanoq, tiş, suyaklar qoladi. Yumşoq töqimalari bilan butun saqlangan jasadlar asosan eng yoş — antropogen yotqiziqlarida uçraydi: abadiy muzloq yerlarda topilgan mamontlar, tabiiy asfaltsimon modda ozokeritga tuşib qolgan hayvonlar, mumiyolanib qolgan qoldiqlar şular jumlasidan. Rusça Vikipediyaga köra, organizm yumşoq gil, qum yoki loyda qoldirgan oyoq izlari ham fossiliyalarga kiradi; inglizça Vikipediya bunday izlarni, şuningdek tezak qoldiqlarini (koprolitlarni) «iz fossiliyalari» deb alohida guruhga ajratadi.

ÖzME'ga köra, qoldiqlarning minerallaşişi fossilizatsiya deyiladi. Köpinça organizm qoldiqlaridagi ğovaklar suvli eritmalardan çökkan mineral moddalar bilan töladi, skelet moddasi esa asl şaklini saqlagan holda boşqa mineral bilan almaşadi (psevdomorfoza). Xitin skeletli umurtqasizlardan esa jinsda yupqa kömirlaşgan qatlamçalar qoladi. Inglizça Vikipediyaga köra, toşqotişning bir neça yöli bor: ğovaklarning mineral bilan tölişi, qolip va quyma hosil bölişi, almaşiniş va qayta kristallaniş, kömirlaşiş va boşqalar.

Paleontologiya va tarixiy Geologiyaning organizm qoldiqlari qanday qilib qazilmaga aylanişini örganadigan bölimi tafonomiya deb ataladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, odamlar qazilmalarga qadimdan qiziqqan: qadimgi Misrda ular ibodatxonalarda saqlangan, Aristotel esa toşdagi çiğanoqlar sohildagi tirik çiğanoqlarga öxşaşligini payqagan. Rusça Vikipediyaga köra, uzoq vaqt toşdagi izlar yulduzlar yoki Oy ta'sirida jinsning özida hosil bölgan naqş deb hisoblangan; ularning organizmlardan qolgani haqidagi fikrni ilk bor Leonardo da Vinçi aytgan, masalaning yakuniy yeçimiga esa 17-asrda Robert Guk va Nils Stensen tadqiqotlari olib kelgan.