Qipçoq tili

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 149–150-b. — ziyouz.com

Qipçoq tili - turkiy tillar oilasiga mansub ölik til; Daşti Qipçoq çöllaridan Qora dengiz böyi çöllarigaça bölgan ulkan hududda yaşagan va musulmon manbalarida «qipçoq», «qifçoq», yevropa manbalarida «kuman», «koman», «kun», rus manbalarida «polovets» deb atalgan yirik qabilalar ittifoqining asosi hisoblangan qipçoqlar tili haqidagi dastlabki ma'lumotlar 1052 y.ga mansub.

Q.t. yozma yodgorliklardagina saqlanib qolgan. Möğul bosqinigaça bölgan Q.t. haqidagi ma'lumotlar oz bölib, ular Mahmud Koşğariy luğati materiallari, 13-a.gaça bölgan rus solnomalarida uçraydigan atoqli otlar va toponimlardan iborat. Mögul istilosidan keyingi yozma manbalar sifatida 13— 14-a.larda Misrda tuzilgan, muallifi noma'lum turkiyça-arabça luğatni («Tarjumoni turki va ajami va muğali»), Abu Hayyonning «Kitob ul-idrok lilison ul-atrok» («Turkiy tillarni örganiş kitobi», 1313), Jamoliddin Turkiyning «Kitobu bulğot ul-muştoq fil-luğot it-turk val-qifçoq» («Turk va qipçoq tillarini xohlovçilar uçun mukammal kitob», 14— 1 5-a.lar), noma'lum muallifning «Kitob attuhfat uzzakiyyata fil luğat it-turkiyya» («Turkiy til haqida noyob tuhfa», 14-a.) kabi luğatlarni körsatiş mumkinki, ular Q.t.ni örganişda muhim manba hisoblanadi. Q.t.ning eng yirik yodgorligi — italyan va nemis monaxlari tomonidan tuzilgan va fanda «Kodeks Kumanikus» deb nom olgan, 2994 sözli lotinça-forsça-qipçoqça luğat, «Yangi ahd»dan parçalar xamda duolar tarjimasi va 50 ta topişmoqdan iborat bölgan asardir. 1294 y. yaratilgan bu asarni 1880 y.da Budapeştda G.Kun naşr ettirgan.

Q.t. zamonaviy qoraçoy-bolqor, qaraim, qrimtatar va qömiq tillariga yaqin, öxşaş bölgan. Şu bilan birga, fonetik va morfologik öziga xosliklarga ega, leksikasida arab, fors, grek tillaridan özlaşmalar mavjud bölgan.

Ad:. Gruiin T. I., Dokumentm na polonetskom yazmke XVI v., M., 1967; Baskakov N. A., Vvsdsniye v izuçsniye tyurkskix ya zikov, 2-izd., M., 1969; Çsçenov A. A., Yazj Ognoşeniye k sovremennş zapadno-kipçakskim yazmkam, M., 1979; Qöçqortoyev I.. Isabekov B., Turkiy filologiyaga kiriş, T.. 1984.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИПЧОҚ ТИЛИ - туркий тиллар оиласига мансуб ўлик тил; Дашти Қипчоқ чўлларидан Қора денгиз бўйи чўлларигача бўлган улкан ҳудудда яшаган ва мусулмон манбаларида «қипчоқ», «қифчоқ», европа манбаларида «куман», «коман», «кун», рус манбаларида «половец» деб аталган йирик қабилалар иттифоқининг асоси ҳисобланган қипчоқлар тили ҳақидаги дастлабки маълумотлар 1052 й.га мансуб.

Қ.т. ёзма ёдгорликлардагина сақланиб қолган. Мўғул босқинигача бўлган Қ.т. ҳақидаги маълумотлар оз бўлиб, улар Маҳмуд Кошғарий луғати материаллари, 13-а.гача бўлган рус солномаларида учрайдиган атоқли отлар ва топонимлардан иборат. Мўгул истилосидан кейинги ёзма манбалар сифатида 13— 14-а.ларда Мисрда тузилган, муаллифи номаълум туркийча-арабча луғатни («Таржумони турки ва ажами ва муғали»), Абу Ҳайённинг «Китоб ул-идрок лилисон ул-атрок» («Туркий тилларни ўрганиш китоби», 1313), Жамолиддин Туркийнинг «Китобу булғот ул-муштоқ фил-луғот ит-турк вал-қифчоқ» («Турк ва қипчоқ тилларини хоҳловчилар учун мукаммал китоб», 14— 1 5-а.лар), номаълум муаллифнинг «Китоб аттуҳфат уззакийята фил луғат ит-туркийя» («Туркий тил ҳақида ноёб туҳфа», 14-а.) каби луғатларни кўрсатиш мумкинки, улар Қ.т.ни ўрганишда муҳим манба ҳисобланади. Қ.т.нинг энг йирик ёдгорлиги — итальян ва немис монахлари томонидан тузилган ва фанда «Кодекс Куманикус» деб ном олган, 2994 сўзли лотинча-форсча-қипчоқча луғат, «Янги аҳд»дан парчалар хамда дуолар таржимаси ва 50 та топишмоқдан иборат бўлган асардир. 1294 й. яратилган бу асарни 1880 й.да Будапештда Г.Кун нашр эттирган.

Қ.т. замонавий қорачой-болқор, қараим, қримтатар ва қўмиқ тилларига яқин, ўхшаш бўлган. Шу билан бирга, фонетик ва морфологик ўзига хосликларга эга, лексикасида араб, форс, грек тилларидан ўзлашмалар мавжуд бўлган.

Ад:. Груиин Т. И., Документм на полонецком язмке XVI в., М., 1967; Баскаков Н. А., Ввсдсние в изучсние тюркских я зиков, 2-изд., М., 1969; Чсченов А. А., Язьж Огношение к современньш западно-кипчакским язмкам, М., 1979; Қўчқортоев И.. Исабеков Б., Туркий филологияга кириш, Т.. 1984.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.