Qipçoq tili

Qipçoq tili (kuman yoki polovets tili deb ham ataladi) — qipçoqlar tili; turkiy tillar oilasiga kiradigan, bugungi kunda ölik til. Uning egalari bölgan qipçoqlar Daşti Qipçoqdan Qora dengiz böyidagi daştlargaça çözilgan keng hududda köçib yurgan yirik qabilalar ittifoqi edi. ÖzME'ga köra, musulmon manbalari ularni «qipçoq» yoki «qifçoq», Yevropa manbalari «kuman», «koman» yoki «kun», rus yilnomalari esa «polovets» deb atagan. Bu til haqidagi eng qadimgi ma'lumotlar 1052-yilga borib taqaladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, qipçoq tili turkiy tillarning qipçoq guruhidagi polovets-qipçoq kiçik guruhiga mansub; u 11–14-asrlarda Dunay va Volga oraliğidagi daştlarda yaşagan ğarbiy qipçoqlar tili bölgan. ÖzME uni hozirgi qoraçoy-bolqor, qaraim, qrim-tatar va qumiq tillariga yaqin til deb ta'riflaydi. Rusça Vikipediya bu röyxatga nöğay, qozoq, boşqird, qrimçoq va tatar tillarini ham qöşadi, ayniqsa tatar tilining ğarbiy — mişar şevasi bilan yaqinligini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, qrim-tatar tilining markaziy şevasi bevosita qipçoq tilidan kelib çiqqan deb hisoblanadi.

ÖzME qipçoq tilining öziga xos fonetik va morfologik belgilari bölganini, luğat boyligida esa arab, fors va yunon tillaridan kirgan sözlar uçraşini qayd etadi.

Qipçoq tili bizgaça faqat yozma manbalar orqali yetib kelgan. ÖzME'ga köra, möğullar bosqinidan oldingi davr uçun ma'lumot kam: ular asosan Mahmud Koşğariy luğatidagi materiallar hamda 13-asrgaça bölgan rus yilnomalarida uçraydigan kişi va joy nomlaridan iborat. Möğul istilosidan keyingi manbalar orasida Misrda tuzilgan, muallifi noma'lum turkiyça-arabça luğat, Abu Hayyonning «Kitob ul-idrok li-lison ul-atrok» (1313), Jamoliddin Turkiyning «Kitob bulğat ul-muştoq fi luğat it-turk va-l-qifçoq» va «Kitob at-tuhfat uz-zakiyya fi-l-luğat it-turkiyya» kabi asarlar bor.

Eng yirik yodgorlik — «Kodeks Kumanikus» (Codex Cumanicus). ÖzME'ga köra, uni italyan va nemis rohiblari tuzgan; unda 2994 sözdan iborat lotinça-forsça-qipçoqça luğat, «Injil»dan parçalar, duolar tarjimasi va 50 ta topişmoq bor. Asar 1294-yilda yaratilgan va 1880-yilda Budapeştda Geza Kun tomonidan naşr qilingan. Rusça Vikipediyada bu yodgorlik 14-asr boşlariga nisbat beriladi; unda «Otamiz» duosining qipçoqça matni ham saqlangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, qipçoq tilining sönggi tayançi Vengriyadagi Kunşag ölkasi bölgan. Rivoyatga köra, u yerdagi sönggi sözlovçi Karsag şahri notariusi Iştvan Varro edi: 1744-yilda Vena saroyiga borgan vakillar orasida bölgan bu kişi tarixçi Adam Kollarning iltimosiga köra «Otamiz» duosini qipçoqça öqib bergan. Varro 1770-yilda vafot etgan. Qrimda esa til yaşab qolib, hozirgi qrim-tatar tilining şakllanişiga asos bölgan.