Qirğizlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167-b. — ziyouz.com
Qirğizlar — xalq, Qirğizistonning asosiy aholisi (2,23 mln. kişi). Özbekiston (175 ming kişi), Tojikiston (64 ming kişi), RFda (42 ming kişi, 1990-y.lar örtalari), şuningdek, Xitoyda (150 ming kişi, 1987 y.) yaşaydi. Qirğiz tilida sözlaşadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.
Qirğiz nomi ilk bor geegun şaklida xitoyça «Xanşu» («Xan sulolasi tarixi»; mil. 1-a.) yilnomasida mil. av. 203 y.gi voqealar bayonida tilga olinadi. Q.ning kelib çiqişi haqida turli qaraşlar mavjud, xususan ularning Yenisey qirğizlari deb atalmiş xalqdan tarqalgani masalasi munozarali. Q.ning ilk etnik tarixi qad. qabila ittifoklari (hunlar, dinlinlar, saklar va usunlar) bilan boğliq. Turk xoqonligi va köçmançi davlat uyuşmalari davrida (6—10-a.), keyinçalik q. tarkibiga kirgan qabilalar Sayan-Oltoy, Irtiş böyi, Şarqiy Tyanşanning turkiy aholisi orasida şakllanganlar. Q.ning bir qismi 9— 12-a.larda, katta qismi esa örta asrlar davomida ğarbga köçib, issiqköl atroflari, Yettisuv havzasi, Tyanşan (Tangritog) yon bağirlari, Farğona vodiysining toğoldi hududlari va Daşti Qipçoq ölkalariga borib joylaşgan.
Q.ning asosiy qismi Tyanşan va Issiqköl oraliğini makon tutib, bu yerdagi bir neça turkiy qabilalar bilan birgalikda hoz. qirğiz xalqini taşkil qilgan. Qirğiz xalqi tarkibiga, şuningdek, Yettisuv va Movarounnahrning turkiy qabilalari, jumladan qarluqlar va uyğurlar, keyinroq möğul qabilalari, 16—17-a.da esa kelib çiqişi qozoqnöğaylar bilan boğliq qabilalar kirgan. Q.ning bir qismi boşqa turkiy xalqlarning etnogenezida qatnaşgan. Xususan, 92 özbek uruğiga oid şajaranomalarning barçasida qirğiz etnonimi qayd qilingan. Şuningdek, Özbekistonning bir nsça viloyatlarida qirğiz nomi etnotoponim sifatida saqlanib qolgan.
Q. qöçmançi va yarim köçmançi çorvaçilik, ayrim tumanlarda dehqonçilik bilan şuğullangan (yana q. Qirğiziston).
Q.: Qirğiziston
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИРҒИЗЛАР — халқ, Қирғизистоннинг асосий аҳолиси (2,23 млн. киши). Ўзбекистон (175 минг киши), Тожикистон (64 минг киши), РФда (42 минг киши, 1990-й.лар ўрталари), шунингдек, Хитойда (150 минг киши, 1987 й.) яшайди. Қирғиз тилида сўзлашади. Диндорлари — сунний мусулмонлар.
Қирғиз номи илк бор геэгунь шаклида хитойча «Ханшу» («Хан сулоласи тарихи»; мил. 1-а.) йилномасида мил. ав. 203 й.ги воқеалар баёнида тилга олинади. Қ.нинг келиб чиқиши ҳақида турли қарашлар мавжуд, хусусан уларнинг Енисей қирғизлари деб аталмиш халқдан тарқалгани масаласи мунозарали. Қ.нинг илк этник тарихи қад. қабила иттифоклари (ҳунлар, динлинлар, саклар ва усунлар) билан боғлиқ. Турк хоқонлиги ва кўчманчи давлат уюшмалари даврида (6—10-а.), кейинчалик қ. таркибига кирган қабилалар Саян-Олтой, Иртиш бўйи, Шарқий Тяньшаннинг туркий аҳолиси орасида шаклланганлар. Қ.нинг бир қисми 9— 12-а.ларда, катта қисми эса ўрта асрлар давомида ғарбга кўчиб, иссиқкўл атрофлари, Еттисув ҳавзаси, Тяньшан (Тангритог) ён бағирлари, Фарғона водийсининг тоғолди ҳудудлари ва Дашти Қипчоқ ўлкаларига бориб жойлашган.
Қ.нинг асосий қисми Тяньшан ва Иссиқкўл оралиғини макон тутиб, бу ердаги бир неча туркий қабилалар билан биргаликда ҳоз. қирғиз халқини ташкил қилган. Қирғиз халқи таркибига, шунингдек, Еттисув ва Мовароуннаҳрнинг туркий қабилалари, жумладан қарлуқлар ва уйғурлар, кейинроқ мўғул қабилалари, 16—17-а.да эса келиб чиқиши қозоқнўғайлар билан боғлиқ қабилалар кирган. Қ.нинг бир қисми бошқа туркий халқларнинг этногенезида қатнашган. Хусусан, 92 ўзбек уруғига оид шажараномаларнинг барчасида қирғиз этноними қайд қилинган. Шунингдек, Ўзбекистоннинг бир нсча вилоятларида қирғиз номи этнотопоним сифатида сақланиб қолган.
Қ. қўчманчи ва ярим кўчманчи чорвачилик, айрим туманларда деҳқончилик билан шуғулланган (яна қ. Қирғизистон).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.