Qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184–185-b. — ziyouz.com

Qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş — q.x.da insonning jismoniy (qöl) mehnatini maşina va mexanizmlar bilan bajariş. Q.x. işlab çiqariş samaradorligini oşiriş hamda mehnat şaroitlarini yaxşilaş işidagi eng muhim masalalardan biri. Q.x.ning mahsuldorligi seleksiya, kimyolaştiriş va b. bilan bir qatorda barça turdagi q.x. işlarini mexanizatsiyalaş darajasi bilan belgilanadi. Qx.m.ni tavsiflovçi asosiy körsatkiçlardan biri — mehnatning energiya bilan qurollanişi [i.ç. jarayonida mehnatning barça turdagi (elektr, mexanik va issikdik) energiya bilan ta'minlaniş darajasini ifodalovçi körsatkiç] va texnika bilan kurollanişi darajasidir. Q.x.m. darajasi mehnatni mexanizatsiyalaş bosqiçi b-n, ya'ni mexanizatsiyalaşgan mehnat salmoğining q.x. mahsuloti işlab çiqarişga sarflangan umumiy xarajati bilan baholanadi.

20-a.ning 20-y.lariga qadar Özbekiston q.x., asosan, mayda işlab çiqariş xususiyatiga ega bölib, q.x.da qöl mehnati va oddiy iş qurollari (ketmon, omoç, ot, xökiz va b.) işlatilgan. 20-y.lar örtalaridan q.x. asbob-uskunalarini ijaraga beradigan davlat punktlari, 1924 y. «Traktor markazi» taşkil etildi, çet ellardan sotib olingan traktorlar va b. texnika vositalari dastlabki jamoa xöjaliklari (kolxozlar) ga yetkazib berildi. 1929 y. respublikada 400 dan ortiq traktor, 3611 avtomaşina, 3897 plug, 1660 dona otga qöşib işlatiladigan ekiş seyalkasi, 1244 kultivator, 1262 oçar (okuçnik), 187 molotilka (yançgiç), 87 mingdan ortiq arava, 26 ming briçka (tört ğildirakli mujik arava) va b. işlatildi. 1930 y.ga kelib davlat tomonidan jamoa va davlat q.x. korxonalariga texnik xizmat körsatadigan, özining moddiy-texnika resurslari, mexanizator xodimlari, ta'mirlov va ta'minot bazasiga ega bölgan maşina-traktor st-yalari (MTS) taşkil etildi (q. Maşinasozlik sanoati). 1940-y.lar boşida respublikada 180 ta MTS işladi. keyingi yillarda MTSlarning sifat tarkibi özgardi, u yangi konstruksi-yadagi maşinalar bilan tölatildi. Xöjaliklar kuçli quvvatga ega traktorlar, yuqori unumli don kombaynlari, keng va köp qatorli maşinalar (mas, paxta teriş maşinalari), şuningdek, bir yurişda bir qança operatsiyalarni bajaradigan maşinalar bilan qurollantirildi. Yer qaziydigan, melioratsiya maşina va qurollari, zamonaviy yuk avtomobil va traktor pritseplari, maxsus avtotransportlar i. ç., ularni q.x.ga yetkazib beriş yil sayin köpayib bordi. 1990-y.lar boşiga kelib respublika q.x.da 182 ming traktor, 30,5 ming yuk avtomobili va b. q.x. maşinalari işladi. Q.x.ni elektrlaştiriş kjsaldi. Çorvaçilik va parrandaçilikda sanoat tipidagi yirik va ixtisoslaştirilgan fermalar qurilib elektr bilan işlaydigan maşinalar texnologiyasi joriy qilindi. Elektr energiyasidan suğorişda (nasos st-yalari), çorvaçilikda, omborxonalar va sovuqxonalarda va b. tarmoqlarda tobora qöproq foydalanilmoqda. Q.x.da asosiy dala işlari (yer haydaş, ekiş, kultivatsiya bilan birga öğitlaş, don ekinlarini yigib oliş va b.) töliq, ekin qator oralariga işlov beriş, paxta teriş kabi işlar yuqori darajada mexanizatsiyalaştirildi. 2001—2005 y.larda respublikaga çet ellardan q.x. texnikasi («Keys» ğalla öriş, paxta teriş kombaynlari, traktorlar) keltirildi, q.x. korxonalariga xizmat körsatadigan 184 tuman maşina-traktor parklari (MTP) va dehqon-fermer va b. xöjaliklar uyuşmalariga qaraşli 1007 muqobil maşina-traktor parklari taşkil etildi.

Azimiddin Sirojiddinov.

Q.: Maşinasozlik sanoati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИНИ МЕХАНИЗАЦИЯЛАШ — қ.х.да инсоннинг жисмоний (қўл) меҳнатини машина ва механизмлар билан бажариш. Қ.х. ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ҳамда меҳнат шароитларини яхшилаш ишидаги энг муҳим масалалардан бири. Қ.х.нинг маҳсулдорлиги селекция, кимёлаштириш ва б. билан бир қаторда барча турдаги қ.х. ишларини механизациялаш даражаси билан белгиланади. Қх.м.ни тавсифловчи асосий кўрсаткичлардан бири — меҳнатнинг энергия билан қуролланиши [и.ч. жараёнида меҳнатнинг барча турдаги (электр, механик ва иссикдик) энергия билан таъминланиш даражасини ифодаловчи кўрсаткич] ва техника билан куролланиши даражасидир. Қ.х.м. даражаси меҳнатни механизациялаш босқичи б-н, яъни механизациялашган меҳнат салмоғининг қ.х. маҳсулоти ишлаб чиқаришга сарфланган умумий харажати билан баҳоланади.

20-а.нинг 20-й.ларига қадар Ўзбекистон қ.х., асосан, майда ишлаб чиқариш хусусиятига эга бўлиб, қ.х.да қўл меҳнати ва оддий иш қуроллари (кетмон, омоч, от, хўкиз ва б.) ишлатилган. 20-й.лар ўрталаридан қ.х. асбоб-ускуналарини ижарага берадиган давлат пунктлари, 1924 й. «Трактор маркази» ташкил этилди, чет эллардан сотиб олинган тракторлар ва б. техника воситалари дастлабки жамоа хўжаликлари (колхозлар) га етказиб берилди. 1929 й. республикада 400 дан ортиқ трактор, 3611 автомашина, 3897 плуг, 1660 дона отга қўшиб ишлатиладиган экиш сеялкаси, 1244 культиватор, 1262 очар (окучник), 187 молотилка (янчгич), 87 мингдан ортиқ арава, 26 минг бричка (тўрт ғилдиракли мужик арава) ва б. ишлатилди. 1930 й.га келиб давлат томонидан жамоа ва давлат қ.х. корхоналарига техник хизмат кўрсатадиган, ўзининг моддий-техника ресурслари, механизатор ходимлари, таъмирлов ва таъминот базасига эга бўлган машина-трактор ст-ялари (МТС) ташкил этилди (қ. Машинасозлик саноати). 1940-й.лар бошида республикада 180 та МТС ишлади. кейинги йилларда МТСларнинг сифат таркиби ўзгарди, у янги конструкци-ядаги машиналар билан тўлатилди. Хўжаликлар кучли қувватга эга тракторлар, юқори унумли дон комбайнлари, кенг ва кўп қаторли машиналар (мас, пахта териш машиналари), шунингдек, бир юришда бир қанча операцияларни бажарадиган машиналар билан қуроллантирилди. Ер қазийдиган, мелиорация машина ва қуроллари, замонавий юк автомобиль ва трактор прицеплари, махсус автотранспортлар и. ч., уларни қ.х.га етказиб бериш йил сайин кўпайиб борди. 1990-й.лар бошига келиб республика қ.х.да 182 минг трактор, 30,5 минг юк автомобили ва б. қ.х. машиналари ишлади. Қ.х.ни электрлаштириш кжсалди. Чорвачилик ва паррандачиликда саноат типидаги йирик ва ихтисослаштирилган фермалар қурилиб электр билан ишлайдиган машиналар технологияси жорий қилинди. Электр энергиясидан суғоришда (насос ст-ялари), чорвачиликда, омборхоналар ва совуқхоналарда ва б. тармоқларда тобора қўпроқ фойдаланилмоқда. Қ.х.да асосий дала ишлари (ер ҳайдаш, экиш, культивация билан бирга ўғитлаш, дон экинларини йигиб олиш ва б.) тўлиқ, экин қатор ораларига ишлов бериш, пахта териш каби ишлар юқори даражада механизациялаштирилди. 2001—2005 й.ларда республикага чет эллардан қ.х. техникаси («Кейс» ғалла ўриш, пахта териш комбайнлари, тракторлар) келтирилди, қ.х. корхоналарига хизмат кўрсатадиган 184 туман машина-трактор парклари (МТП) ва деҳқон-фермер ва б. хўжаликлар уюшмаларига қарашли 1007 муқобил машина-трактор парклари ташкил этилди.

Азимиддин Сирожиддинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.