Qizamiq

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–122-b. — ziyouz.com

Qizamiq QIZAMIQ, gul — ötkir yuqumli kasallik; gavda trasining kötarilişi, umumiy intoksikatsiya, yuqori nafas yöllari va köz şilliq pardasining yalliğlanişi hamda badanga qizil, yirik doğli toşmalar toşişi bilan keçadi. Q. yer yuzida eng keng tarqalgan infeksiyalardan, unga barça yoşdagi kişilar, asosan, yoş bolalar beriluvçan böladi. Kasallik mavsumiy bölib, kuzqiş va bahorda köproq uçraydi. Infeksiya manbai faqat kasallangan odam hisoblanadi, soğlom kişi organizmiga virus nafas yöllari orqali tuşadi. Kasallikdan keyin umr böyi saqlanadigan immunitet qoladi. Çaqaloqlar (passiv immunitet tufayli) Q. bilan oğrimaydi.

Organizmga yuqori nafas yöllari şilliq pardalari, köz konyunktivasi va boşqalar orqali kirgan Q. virusi u yerda köpayib, keyin qonga tuşadi. Kasallik bosqiçmabosqiç keçadi, inkubatsion (yaşirin) davri 9—11 kun; undan söng prodromal (boşlanğiç, kataral) davr 3—4 kun davom etadi. Kasallik boşlanişida gavda t-rasi 39° gaça kötariladi, yuqori nafas yöllari va köz konyunktivasi qizaradi, bemor quruq yötaladi, tumov böladi, qözi qizarib yoşlanadi, yoruğlikka qaray olmaydi, tovuşi böğilib qoladi, yuzi kerikadi. Bola bezovta böladi, uyqusi buziladi, iştahasi yöqoladi, holsizlanadi, ba'zan iç ketişi, qorinda oğriq, oğirroq hollarda umumiy intoksikatsiya, talvasalar, eshuşni yöqotiş alomatlari röy berişi mumkin.

Prodromal davrning 2 — 3 kuni lunj şilliq qavatida qizil gardiş bilan öralgan mayda, nuqtasimon, oq doğlar paydo böladi, bu Q.qa xos belgi (BelskiyFilatovKoplik doğlari). Ular toşma toşişidan 2—3 kun oldin körinib, toşma toşganidan 1 — 2 kun ötgaç yöqoladi.

Yumşoq va qattiq tanglayning şilliq pardasida mayda qizil doğlar — enantema paydo böladi. Toşma toşiş davrida (bu davr 3—4 kun davom etadi) bemor qattiq isitmalaydi, tomoği qizaradi, keyin öziga xos qizil, yirik toşmalar toşadi; u dastlab quloq orqasi, lunj, peşona va burunga toşadi, keyin yuz, badanga, qöloyoqqa tarqaladi. Toşmalarning bosqiçmabosqiç toşişi Q.da muhim diagnostik ahamiyatga ega. Yuzdagi toşmalar qoraya boşlaydi va jigarrang doğlarga aylanadi, ular 7—10 qun saqlanadi. Teri, ayniqsa, yuz, qöl kafti va oyoq tagi quruqşay boşlaydi; toşma örni qovjirab, mayda pöst taşlaşi mumkin, gavda t-rasi pasayib, bola asta-sekin tetiklanadi. Kasallik bilinarbilinmas yengil keçişi zotiljam, içki kasalliklar, örta quloqning yalliğlanişi (otit) va boşqalar asoratlar yuzaga kelişi ham mumkin, bunda darhol vraçga murojaat qiliş kerak. Oddini oliş uçun bemorni soğlom bolalardan ajratib qöyiş zarur. Q.ka qarşi emlaş muhim ahamiyatga ega (q. Emlaş). 1967 yildan boşlab respublikada Qqa qarşi yoppasiga emlaş joriy etilgan, şu bois kasallik ahyonda bir kuzatiladi.

Q. bilan oğrigan bolalar uyda, oğirroq hollarda, asorat qolganida kasalxonada davolanadi. Asosiy ahamiyat kompleks davolaş çoratadbirlariga qaratiladi. Sanitariyagigiyena şaroitlarini yaxşilaş, bemor bölgan xonaning havosini tez-tez almaştirib turiş va tölatökis ovqatlanişiga e'tibor beriş zarur.

Q.: Emlaş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИЗАМИҚ, гул — ўткир юқумли касаллик; гавда трасининг кўтарилиши, умумий интоксикация, юқори нафас йўллари ва кўз шиллиқ пардасининг яллиғланиши ҳамда баданга қизил, йирик доғли тошмалар тошиши билан кечади. Қ. ер юзида энг кенг тарқалган инфекциялардан, унга барча ёшдаги кишилар, асосан, ёш болалар берилувчан бўлади. Касаллик мавсумий бўлиб, кузқиш ва баҳорда кўпроқ учрайди. Инфекция манбаи фақат касалланган одам ҳисобланади, соғлом киши организмига вирус нафас йўллари орқали тушади. Касалликдан кейин умр бўйи сақланадиган иммунитет қолади. Чақалоқлар (пассив иммунитет туфайли) Қ. билан оғримайди.

Организмга юқори нафас йўллари шиллиқ пардалари, кўз конъюнктиваси ва бошқалар орқали кирган Қ. вируси у ерда кўпайиб, кейин қонга тушади. Касаллик босқичмабосқич кечади, инкубацион (яширин) даври 9—11 кун; ундан сўнг продромал (бошланғич, катарал) давр 3—4 кун давом этади. Касаллик бошланишида гавда т-раси 39° гача кўтарилади, юқори нафас йўллари ва кўз конъюнктиваси қизаради, бемор қуруқ йўталади, тумов бўлади, қўзи қизариб ёшланади, ёруғликка қарай олмайди, товуши бўғилиб қолади, юзи керикади. Бола безовта бўлади, уйқуси бузилади, иштаҳаси йўқолади, ҳолсизланади, баъзан ич кетиши, қоринда оғриқ, оғирроқ ҳолларда умумий интоксикация, талвасалар, эсҳушни йўқотиш аломатлари рўй бериши мумкин.

Продромал даврнинг 2 — 3 куни лунж шиллиқ қаватида қизил гардиш билан ўралган майда, нуқтасимон, оқ доғлар пайдо бўлади, бу Қ.қа хос белги (БельскийФилатовКоплик доғлари). Улар тошма тошишидан 2—3 кун олдин кўриниб, тошма тошганидан 1 — 2 кун ўтгач йўқолади.

Юмшоқ ва қаттиқ танглайнинг шиллиқ пардасида майда қизил доғлар — энантема пайдо бўлади. Тошма тошиш даврида (бу давр 3—4 кун давом этади) бемор қаттиқ иситмалайди, томоғи қизаради, кейин ўзига хос қизил, йирик тошмалар тошади; у дастлаб қулоқ орқаси, лунж, пешона ва бурунга тошади, кейин юз, баданга, қўлоёққа тарқалади. Тошмаларнинг босқичмабосқич тошиши Қ.да муҳим диагностик аҳамиятга эга. Юздаги тошмалар қорая бошлайди ва жигарранг доғларга айланади, улар 7—10 қун сақланади. Тери, айниқса, юз, қўл кафти ва оёқ таги қуруқшай бошлайди; тошма ўрни қовжираб, майда пўст ташлаши мумкин, гавда т-раси пасайиб, бола аста-секин тетикланади. Касаллик билинарбилинмас енгил кечиши зотилжам, ички касалликлар, ўрта қулоқнинг яллиғланиши (отит) ва бошқалар асоратлар юзага келиши ҳам мумкин, бунда дарҳол врачга мурожаат қилиш керак. Оддини олиш учун беморни соғлом болалардан ажратиб қўйиш зарур. Қ.ка қарши эмлаш муҳим аҳамиятга эга (қ. Эмлаш). 1967 йилдан бошлаб республикада Ққа қарши ёппасига эмлаш жорий этилган, шу боис касаллик аҳёнда бир кузатилади.

Қ. билан оғриган болалар уйда, оғирроқ ҳолларда, асорат қолганида касалхонада даволанади. Асосий аҳамият комплекс даволаш чоратадбирларига қаратилади. Санитариягигиена шароитларини яхшилаш, бемор бўлган хонанинг ҳавосини тез-тез алмаштириб туриш ва тўлатўкис овқатланишига эътибор бериш зарур.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.