Qizilörda viloyati
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com
Qizilörda viloyati - Qozoğiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1938 y. 15 yanv.da taşkil etilgan. Mayd. 226 ming km2. Aholisi 606,6 ming kişi (2002), asosan, qozoq-lar (70%), şuningdek, ruslar (aso-san, şaharlarda), koreys va b. mil-lat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 63%. Q. v. 6 ma'muriy tu-manga bölingan, 3 şahar, 10 şa-harça bor. Markazi — Qizilörda ş. Yirik şaharlari: Qizilörda, Aralsk, Ğazali.
Viloyat Orol dengizidan şarqda Sirdaryoning quyi oqimida, aso-san, Turon pasttekisligida (bal. 50— 200 m) joylaşgan. Sirdaryoning çap sohilida Qizilqumning qum tepala-ri; öng sohilida qirlar, unça çuqur bölmagan soyliklar bor. Şim.da Ki-çik Börsiq va Orol böyi Qoraqumi, çekka jan.- şarqda Qoratov tizmasi-ning şim.- ğarbiy tarmoqlari (eng baland joyi 1419 m) joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental va juda quruq. Iyulning örtaça t-rasi şimo-li.-ğarbida 25,9°, jan.-şarqida
28,2°, yanv.niki şim.-ğarbida —3,5°, jan.-şarqida —19,8°. Yillikyoğin 175 mm. Vegetatsiya davri 198 kun. Q.v. hududiga Orol dengizining şim.- şarqiy yarmi kiradi. Yagona yirik daryosi — Sirdaryo. Şör suvli köl köp. Qumlarda şuvoq-betaga, şöra, bahorda esa efemer ösimliklar; pastliklarda astragal, juzğun ösadi. Oq saksovul, yulğun, teresken, biyur-ğun, şuvoq qumlarni şamolda uçi-şiga yöl qöymaydi. Sirdaryo qayi-rida allyuvialötloq, şörlangan tuproqlarda ötloq ösimliklar, töqayzor va butazorlar, delta va qirğoq böylarida qamişzorlar bor. Çölda yirtqiçlar va tuyoqli hayvon-lar, şuningdek, kemiruvçilar, quşlar uçraydi. Sirdaryo deltasida ondatra iqlimlaştirilgan. Orol dengizi, Sirdaryo va mayda köllarda turli baliklar bor. Borsakelmas orolida qöriqxona (sayğoq, jayran, qulon) mavjud.
Q.v. da qişloq xöjaligi xom aşyosi va baliqni qayta işlaş b-n boğ-liq oziq-ovqat va yengil sanoat kor-xonalari bor. Asosan, obikor deh-qonçilik va yaylov çorvaçiligi ri-vojlangan. Viloyatda şolikorlik, qöyçilik, şuningdek, baliqçilik va baliqni qayta işlaş salmoqli örin tutadi. Sanoatining asosiy tar-moği — oziq-ovqat sanoati (baliq, şoli oqlaş, araq, pivo z-dlari, göşt, sut va non, uysozlik k-tlari, tegirmon). Sellyuloza-karton k-ti, poyabzal, trikotaj, mebel va ti-kuvçilik f-kalari bor. Metallsozlik, kimyo va quriliş materiallari sanoatlari rivojlangan. Deyarli hamma korxonalar Qizilörda ş. da. Piçanzor va yaylovlar bor, yem-xa-şak ekinlari ham ekiladi. Çorvaçi-likda, asosan, qorakölçilik (90% qoraköl qöylari), şuningdek, may-in junli qöyçilik, oz miqdorda göşt-sut çorvaçiligi rivojlangan. Qoramol, qöy va eçki, yilqi, tuya, parranda, çöçqa boqiladi. T.y. uzunligi 763 km, qattiq qopla-mali avtomobil yöllari uz. 1223 km. Ped. in-ti, tari-xiy ölkaşunoslik muzeyi, drama te-atri bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚИЗИЛЎРДА ВИЛОЯТИ - Қозоғистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1938 й. 15 янв.да ташкил этилган. Майд. 226 минг км2. Аҳолиси 606,6 минг киши (2002), асосан, қозоқ-лар (70%), шунингдек, руслар (асо-сан, шаҳарларда), корейс ва б. мил-лат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 63%. Қ. в. 6 маъмурий ту-манга бўлинган, 3 шаҳар, 10 ша-ҳарча бор. Маркази — Қизилўрда ш. Йирик шаҳарлари: Қизилўрда, Аральск, Ғазали.
Вилоят Орол денгизидан шарқда Сирдарёнинг қуйи оқимида, асо-сан, Турон пасттекислигида (бал. 50— 200 м) жойлашган. Сирдарёнинг чап соҳилида Қизилқумнинг қум тепала-ри; ўнг соҳилида қирлар, унча чуқур бўлмаган сойликлар бор. Шим.да Ки-чик Бўрсиқ ва Орол бўйи Қорақуми, чекка жан.- шарқда Қоратов тизмаси-нинг шим.- ғарбий тармоқлари (энг баланд жойи 1419 м) жойлашган. Иқлими кескин континентал ва жуда қуруқ. Июлнинг ўртача т-раси шимо-ли.-ғарбида 25,9°, жан.-шарқида
28,2°, янв.ники шим.-ғарбида —3,5°, жан.-шарқида —19,8°. Йилликёғин 175 мм. Вегетация даври 198 кун. Қ.в. ҳудудига Орол денгизининг шим.- шарқий ярми киради. Ягона йирик дарёси — Сирдарё. Шўр сувли кўл кўп. Қумларда шувоқ-бетага, шўра, баҳорда эса эфемер ўсимликлар; пастликларда астрагал, жузғун ўсади. Оқ саксовул, юлғун, терескен, биюр-ғун, шувоқ қумларни шамолда учи-шига йўл қўймайди. Сирдарё қайи-рида аллювиалўтлоқ, шўрланган тупроқларда ўтлоқ ўсимликлар, тўқайзор ва бутазорлар, дельта ва қирғоқ бўйларида қамишзорлар бор. Чўлда йиртқичлар ва туёқли ҳайвон-лар, шунингдек, кемирувчилар, қушлар учрайди. Сирдарё дельтасида ондатра иқлимлаштирилган. Орол денгизи, Сирдарё ва майда кўлларда турли баликлар бор. Борсакелмас оролида қўриқхона (сайғоқ, жайран, қулон) мавжуд.
Қ.в. да қишлоқ хўжалиги хом ашёси ва балиқни қайта ишлаш б-н боғ-лиқ озиқ-овқат ва енгил саноат кор-хоналари бор. Асосан, обикор деҳ-қончилик ва яйлов чорвачилиги ри-вожланган. Вилоятда шоликорлик, қўйчилик, шунингдек, балиқчилик ва балиқни қайта ишлаш салмоқли ўрин тутади. Саноатининг асосий тар-моғи — озиқ-овқат саноати (балиқ, шоли оқлаш, арақ, пиво з-длари, гўшт, сут ва нон, уйсозлик к-тлари, тегирмон). Целлюлоза-картон к-ти, пойабзал, трикотаж, мебель ва ти-кувчилик ф-калари бор. Металлсозлик, кимё ва қурилиш материаллари саноатлари ривожланган. Деярли ҳамма корхоналар Қизилўрда ш. да. Пичанзор ва яйловлар бор, ем-ха-шак экинлари ҳам экилади. Чорвачи-ликда, асосан, қоракўлчилик (90% қоракўл қўйлари), шунингдек, май-ин жунли қўйчилик, оз миқдорда гўшт-сут чорвачилиги ривожланган. Қорамол, қўй ва эчки, йилқи, туя, парранда, чўчқа боқилади. Т.й. узунлиги 763 км, қаттиқ қопла-мали автомобиль йўллари уз. 1223 км. Пед. ин-ти, тари-хий ўлкашунослик музейи, драма те-атри бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.