Qizilqum

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–140-b. — ziyouz.com

Qizilqum — Örta Osiyodagi qumli çöl. Amudaryo va Sirdaryo oraliğida (Özbekiston, Qozoğiston, qisman Turkmaniston hududida) joylaşgan. Şim. ğarbdan Orol dengizi, şarqda Tyanşan va PomirOlay toğ tizmalari bilan çegaradoş. Umumiy mayd. 300 ming km2. Hududining köp qismi tekislik. Q.da örtaça balandlik jan. va jan.şarqida 300 m, şim.ğarbida 53 m. Q. hududidagi Sulton Uvays toği, Bökantov, Yetimtoğ, Tomditov, Quljuqtov va boşqalar past toğlar yuvilib ketgan alp antiklinalining özagidir. Vaqginçalik oqar suvlar toğlardan yuvib tuşgan materiallar toğ etaklariga töplanib nişab prolyuvial tekisliklarni hosil qilgan. Ular toğlardan uzoqlaşgan sari pasaya boradi. Şuningdek, Q. hududida qirlar (Beltov va boşqalar), yassi plitalar, berk botiqlar (Mingbuloq, Oyoqoğitma, Qoraxotin, Mölali va boşqalar) hamda qadimiy suvsiz daryo özanlari: Aqçadaryo, Janadaryo, Daryosoy, Quvonçdaryo, Mahandaryo va boşqalar mavjud.

Toğlar va ularni örab turgan toğ oldi tekisliklari bir-biridan qum massivlari bilan ajralib turadi. Qum massivlari uçun qator tepa va közanak qumlari xosdir. Q.ning katta qismini qum massivlari: Juranqum, Toşquduq, Yomonqum, Kemirekqum va boşqalar egallagan. Qum massivlarida eol relyef şakllari — qum marzalari, döng qumlar, barxanlar uçraydi. Qum marzalari köproq meridianal yönalişga ega, ösimliklar bilan mustahkamlangan. Ularning. nisbiy bal. 3— 30 m, ba'zan 75 m ga yetadi. Q.ning markaziy qismida köpinça döng qumlar tarqalgan (ular ham ösimliklar bilan mustahkamlangan). Barxanlar nisbatan kam bölib, bular aholi yaşaydigan joylar va quduqlar atrofida uçraydi. Barxanlarning harakatga kelişi insonning xöjalik faoliyati bilan boğliq. Marza qumlar orasidagi past joylarda taqirlar hosil bölgan, ular Q. ning şim.ğarbiy va şim.şarqiy qismida, ayniqsa, keng tarqalgan. Tektonik jihatdan Q. Turon plitasida joylaşgan. Q.dagi past toğlar paleozoy davriga mansub metamorfizlaşgan slanets, rogovik, ohaktoş, marmar, granitlardan taşkil topgan. Tekislik qismida mezokaynozoy davri gillari, qumtoşlar, konglomeratlar, mergellar, şim. qismida esa Amudaryo va Sirdaryoning qadimiy daryo yotqiziqlari tarqalgan.

Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, qişi sovuq. Havoning örtaça yillik t-rasi şim. qismida 9,8»—10,5°, jan.da 13°—15°. Yanv.ning örtaça t-rasi 0° dan —9° gaça, eng past t-ra —30, —31°, ayrim joylarda —34°. Iyulning örtaça t-rasi 29°, ayrim joylarda 30—31°. Eng yuqori t-ra (iyudda) 46—49°. Q. da yozda yer yuzasi qizib ketadi. Namlik serob va ösimliklarga boy bölgan Amudaryoning quyi oqimiga qaraganda Q.da vegetatsiya davrida musbat tralar yiğindisi ança yuqori, nisbiy namlik esa kunduzi örtaça 10—12% past. Havoning nisbiy namligi iyulda kunduz kunlari heç qayerda 20% dan oşmaydi. Q.ga yillik t-ra amplitudasining kattaligi xos. Amudaryo etagiga qaraganda bu yerda yoğin kam. Yillik yoğin 80—160 mm, asosan, qiş (30%) va bahor (48%) fasllarida yoğadi. Yozda yoğinning faqat 3% tuşadi. Yozda havo quruq keladi va t-ra yuqori, tuproq qurğoqçiligi birmunça vaqtliroq boşlanadi. Qumli massivlar va qumoq tuproqlardagi ösimlik ösgan joylarda qumoq va gilli joylarga qaraganda tuproq u qadar quçli emas.

Q.da yil davomida şimoliy, şim. şarqiy va şim.ğarbiy şamollar tezligi örtaça (3—4 m/sek.) esib turadi. Ba'zida kuçli böronlar ham böladi. Iqlimi quruq bölganidan Q.da doimiy oqar suvlar yöq. Past toğlardan boşlanuvçi quruq soylarda faqat bahorgi yoğingarçilik paytlaridagina suv okddi. Q yer osti suv zaxirasiga boy, lekin, ularning köp qismi şör. Faqat Turon plitasi poydevorida joylaşgan karstlaşgan ohaktoşlardagi yer yoriqlarida çuçuk suvlar zaxirasi mavjud bölib, ular qulay joylarda yer yuzasiga buloqlar sifatida (Tomdibuloq, Irlir va boşqalar) çiqadi.

Q.da qumli massivlar va past qirlar katta maydonni egallaydi. Qumli massivlar uçun çöl qumli tuproqlari, qirlar uçun böz qönğir tuproqlar xos. Taqir, şörxok tuproqlar tarqalgan. Bularda çirindi moddalari kam. Q. ösimliklari xilmaxil. Çöl şaroitida namlikning taqçilligi va havo, tuproq haroratining balandligiga ösimliklar ham moslaşgan. Ösimlik turi 900 ga yaqin, şundan 226 turi (25%) Örta Osiyo uçun xos va 34 turi (3,5%) Q.ga xos ösimliklardir. Q.da ösimliklar rivojlanişining tez yetiluvçanligi (efemerligi), qurğoqçillikka moslaşuvçanligi (kseromorfligi), ba'zi ösimlik ildizlarining tuproqqa çuqur kirib borişi (freatofit), şör muhitda ham vegetatsiya qiliş xususiyatiga ega ekanligi (galofit) bilan ajralib turadi. Oq va qora saksovul, ularga aralaş holda ösuvçi çerkez, qandim, çogon, borjok (qizilça), şuvoq va boşqalar keng tarqalgan. Oq saksovulzorlar biyurğun, boyaliç, keyreuk şöralar bilan, goho yulğun aralaş ham uçraydi. Şuvoqzorlar Q.ning katta hududlarini egallagan. Şör bosgan tuproqlarda sarsazan, qoraşöra, şohilak, yulğun va boşqalar bor.

Sutemizuvçilardan jayran, sayğoq, çöl muşugi, barxan muşugi, qöşoyoq, yumronqoziq, qumsiçqon, tulki, böri, quyon, olaközan, uzun quloq tipratikan; sudralib yuruvçilardan qum böğma iloni, öqilon, uzun quloqli va taqir dumaloqboş kaltakesak, agama, eçkemar; kuşlardan boyquş, çil, xöjasavdogar, saksovul törğayi, çöl qarğasi, bulduruq, burgut, boyquş; haşarotlardan çayon, qoraqurt, biy, çigirtka va boşqalar uçraydi. Q.da mayin junli va qoraköl qöylar boqiladi. Artezian havzalardan suv çiqarilib, çorvaçilikni rivojlantiriş maqsadida kiçik vohalar vujudga keltirilmoqda. Qoldiq toğlardan marmar, grafit, feruza, Muruntovdan oltin, uran, şuningdek, fosforit, korund, boksit konlari topilib, qazib olinmoqda. Gazli konidan foydalanilmoqda.

Ad.: Fyodoroviç B.A., Lik pustşi, M., 1954;Baratov P., Özbekiston tabiiy geografiyasi, T., 1996; Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A., Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002.

Murod Mamatkulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚИЗИЛҚУМ — Ўрта Осиёдаги қумли чўл. Амударё ва Сирдарё оралиғида (Ўзбекистон, Қозоғистон, қисман Туркманистон ҳудудида) жойлашган. Шим. ғарбдан Орол денгизи, шарқда Тяньшан ва ПомирОлай тоғ тизмалари билан чегарадош. Умумий майд. 300 минг км2. Ҳудудининг кўп қисми текислик. Қ.да ўртача баландлик жан. ва жан.шарқида 300 м, шим.ғарбида 53 м. Қ. ҳудудидаги Султон Увайс тоғи, Бўкантов, Етимтоғ, Томдитов, Қулжуқтов ва бошқалар паст тоғлар ювилиб кетган альп антиклиналининг ўзагидир. Вақгинчалик оқар сувлар тоғлардан ювиб тушган материаллар тоғ этакларига тўпланиб нишаб пролювиал текисликларни ҳосил қилган. Улар тоғлардан узоқлашган сари пасая боради. Шунингдек, Қ. ҳудудида қирлар (Белтов ва бошқалар), ясси плиталар, берк ботиқлар (Мингбулоқ, Оёқоғитма, Қорахотин, Мўлали ва бошқалар) ҳамда қадимий сувсиз дарё ўзанлари: Ақчадарё, Жанадарё, Дарёсой, Қувончдарё, Маҳандарё ва бошқалар мавжуд.

Тоғлар ва уларни ўраб турган тоғ олди текисликлари бир-биридан қум массивлари билан ажралиб туради. Қум массивлари учун қатор тепа ва кўзанак қумлари хосдир. Қ.нинг катта қисмини қум массивлари: Журанқум, Тошқудуқ, Ёмонқум, Кемирекқум ва бошқалар эгаллаган. Қум массивларида эол рельеф шакллари — қум марзалари, дўнг қумлар, барханлар учрайди. Қум марзалари кўпроқ меридианал йўналишга эга, ўсимликлар билан мустаҳкамланган. Уларнинг. нисбий бал. 3— 30 м, баъзан 75 м га етади. Қ.нинг марказий қисмида кўпинча дўнг қумлар тарқалган (улар ҳам ўсимликлар билан мустаҳкамланган). Барханлар нисбатан кам бўлиб, булар аҳоли яшайдиган жойлар ва қудуқлар атрофида учрайди. Барханларнинг ҳаракатга келиши инсоннинг хўжалик фаолияти билан боғлиқ. Марза қумлар орасидаги паст жойларда тақирлар ҳосил бўлган, улар Қ. нинг шим.ғарбий ва шим.шарқий қисмида, айниқса, кенг тарқалган. Тектоник жиҳатдан Қ. Турон плитасида жойлашган. Қ.даги паст тоғлар палеозой даврига мансуб метаморфизлашган сланец, роговик, оҳактош, мармар, гранитлардан ташкил топган. Текислик қисмида мезокайнозой даври гиллари, қумтошлар, конгломератлар, мергеллар, шим. қисмида эса Амударё ва Сирдарёнинг қадимий дарё ётқизиқлари тарқалган.

Иқлими кескин континентал. Ёзи иссиқ, қиши совуқ. Ҳавонинг ўртача йиллик т-раси шим. қисмида 9,8»—10,5°, жан.да 13°—15°. Янв.нинг ўртача т-раси 0° дан —9° гача, энг паст т-ра —30, —31°, айрим жойларда —34°. Июлнинг ўртача т-раси 29°, айрим жойларда 30—31°. Энг юқори т-ра (июдда) 46—49°. Қ. да ёзда ер юзаси қизиб кетади. Намлик сероб ва ўсимликларга бой бўлган Амударёнинг қуйи оқимига қараганда Қ.да вегетация даврида мусбат тралар йиғиндиси анча юқори, нисбий намлик эса кундузи ўртача 10—12% паст. Ҳавонинг нисбий намлиги июлда кундуз кунлари ҳеч қаерда 20% дан ошмайди. Қ.га йиллик т-ра амплитудасининг катталиги хос. Амударё этагига қараганда бу ерда ёғин кам. Йиллик ёғин 80—160 мм, асосан, қиш (30%) ва баҳор (48%) фаслларида ёғади. Ёзда ёғиннинг фақат 3% тушади. Ёзда ҳаво қуруқ келади ва т-ра юқори, тупроқ қурғоқчилиги бирмунча вақтлироқ бошланади. Қумли массивлар ва қумоқ тупроқлардаги ўсимлик ўсган жойларда қумоқ ва гилли жойларга қараганда тупроқ у қадар қучли эмас.

Қ.да йил давомида шимолий, шим. шарқий ва шим.ғарбий шамоллар тезлиги ўртача (3—4 м/сек.) эсиб туради. Баъзида кучли бўронлар ҳам бўлади. Иқлими қуруқ бўлганидан Қ.да доимий оқар сувлар йўқ. Паст тоғлардан бошланувчи қуруқ сойларда фақат баҳорги ёғингарчилик пайтларидагина сув окдди. Қ ер ости сув захирасига бой, лекин, уларнинг кўп қисми шўр. Фақат Турон плитаси пойдеворида жойлашган карстлашган оҳактошлардаги ер ёриқларида чучук сувлар захираси мавжуд бўлиб, улар қулай жойларда ер юзасига булоқлар сифатида (Томдибулоқ, Ирлир ва бошқалар) чиқади.

Қ.да қумли массивлар ва паст қирлар катта майдонни эгаллайди. Қумли массивлар учун чўл қумли тупроқлари, қирлар учун бўз қўнғир тупроқлар хос. Тақир, шўрхок тупроқлар тарқалган. Буларда чиринди моддалари кам. Қ. ўсимликлари хилмахил. Чўл шароитида намликнинг тақчиллиги ва ҳаво, тупроқ ҳароратининг баландлигига ўсимликлар ҳам мослашган. Ўсимлик тури 900 га яқин, шундан 226 тури (25%) Ўрта Осиё учун хос ва 34 тури (3,5%) Қ.га хос ўсимликлардир. Қ.да ўсимликлар ривожланишининг тез етилувчанлиги (эфемерлиги), қурғоқчилликка мослашувчанлиги (ксероморфлиги), баъзи ўсимлик илдизларининг тупроққа чуқур кириб бориши (фреатофит), шўр муҳитда ҳам вегетация қилиш хусусиятига эга эканлиги (галофит) билан ажралиб туради. Оқ ва қора саксовул, уларга аралаш ҳолда ўсувчи черкез, қандим, чогон, боржок (қизилча), шувоқ ва бошқалар кенг тарқалган. Оқ саксовулзорлар биюрғун, боялич, кейреук шўралар билан, гоҳо юлғун аралаш ҳам учрайди. Шувоқзорлар Қ.нинг катта ҳудудларини эгаллаган. Шўр босган тупроқларда сарсазан, қорашўра, шоҳилак, юлғун ва бошқалар бор.

Сутэмизувчилардан жайран, сайғоқ, чўл мушуги, бархан мушуги, қўшоёқ, юмронқозиқ, қумсичқон, тулки, бўри, қуён, олакўзан, узун қулоқ типратикан; судралиб юрувчилардан қум бўғма илони, ўқилон, узун қулоқли ва тақир думалоқбош калтакесак, агама, эчкемар; кушлардан бойқуш, чил, хўжасавдогар, саксовул тўрғайи, чўл қарғаси, булдуруқ, бургут, бойқуш; ҳашаротлардан чаён, қорақурт, бий, чигиртка ва бошқалар учрайди. Қ.да майин жунли ва қоракўл қўйлар боқилади. Артезиан ҳавзалардан сув чиқарилиб, чорвачиликни ривожлантириш мақсадида кичик воҳалар вужудга келтирилмоқда. Қолдиқ тоғлардан мармар, графит, феруза, Мурунтовдан олтин, уран, шунингдек, фосфорит, корунд, боксит конлари топилиб, қазиб олинмоқда. Газли конидан фойдаланилмоқда.

Ад.: Фёдорович Б.А., Лик пустьши, М., 1954;Баратов П., Ўзбекистон табиий географияси, Т., 1996; Баратов П., Маматқулов М., Рафиқов А., Ўрта Осиё табиий географияси, Т., 2002.

Мурод Маматкулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.