Qizilqum

Qizilqum (turkiy tillarda «qizil qum») — Örta Osiyodagi qumli va qisman toşloq çöl. Amudaryo bilan Sirdaryo oraliğida, asosan Özbekiston, şuningdek Qozoğiston va qisman Turkmaniston hududida joylaşgan. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, maydoni taxminan 300 ming km²; inglizça Vikipediya uni dunyodagi kattaligi böyiça 15-çöl deb hisoblaydi. Çöl şimoli-ğarbda Orol dengizi, şarqda Tyanşan va Pomir-Olay toğlarining tarmoqlari bilan çegaradoş.12

ÖzME'ga köra, Qizilqum hududining köp qismi tekislik bölib, janubi-şarqda balandligi taxminan 300 metr, şimoli-ğarbda esa 53 metrgaça pasayadi. Tekislik orasida qadimiy toğlarning yemirilişidan qolgan past toğlar — Sulton Uvays, Bökantov, Tomditov, Quljuqtov, Yetimtoğ va boşqalar kötarilib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, Bökantovning balandligi 764 metr, Quljuqtovniki 785 metr, Tomditovdagi Oqtov çöqqisi 922 metr.

Toğ etaklarida vaqtinçalik oqar suvlar keltirgan jinslardan nişab prolyuvial tekisliklar hosil bölgan. Çölda berk botiqlar (Mingbuloq, Oyoqoğitma, Qoraxotin, Mölali) va Oqçadaryo, Janadaryo, Quvonçdaryo kabi qadimiy quruq daryo özanlari ham bor.

Hududning katta qismini Juranqum, Toşquduq, Yomonqum va boşqa qum massivlari egallaydi. ÖzME'ga köra, ularda meridian böylab çözilgan qum marzalari ustunlik qiladi; marzalarning nisbiy balandligi 3–30 metr, ba'zan 75 metrgaça yetadi va ular odatda ösimliklar bilan mustahkamlangan. Köçma barxanlar nisbatan kam, ular asosan aholi punktlari va quduqlar atrofida, inson faoliyati natijasida paydo böladi. Şimoli-ğarbda taqirlar keng tarqalgan.

Tektonik jihatdan Qizilqum Turon plitasida joylaşgan. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, past toğlar paleozoy davrining metamorflaşgan slanetslari, rogoviklari, ohaktoşlari, marmari va granitlaridan tuzilgan. Tekisliklar mezozoy va kaynozoy davrlarining gil, qumtoş va konglomeratlaridan, şimolda esa Amudaryo va Sirdaryoning qadimiy yotqiziqlaridan iborat. Inglizça Vikipediyaga köra, çöldagi Bissekti qatlamlarida bör davriga oid dinozavrlar, qadimiy quşlar va boşqa jonzotlarning köplab qoldiqlari topilgan.

Iqlimi keskin kontinental: yozi issiq, qişi sovuq. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati 0° dan −9° gaça, ayrim joylarda sovuq −30°, −34° gaça tuşadi; iyulning örtaça harorati 29° atrofida, eng yuqori harorat 46–49° ga yetadi. Yozda havoning nisbiy namligi kunduzi 20% dan oşmaydi. Yillik yoğin 80–160 mm bölib, uning asosiy qismi qiş va bahorga töğri keladi, yozda esa atigi 3% yoğadi. Çölda asosan şimoliy yönalişdagi şamollar esadi.

Doimiy oqar suvlar yöq; past toğlardan boşlanadigan soylarda faqat bahorgi yomğirlardan söng suv paydo böladi. Yer osti suvlari köp, lekin ularning katta qismi şör. ÖzME'ga köra, çuçuk suv asosan Turon plitasi poydevoridagi karstlaşgan ohaktoşlar yoriqlarida töplangan va qulay joylarda buloq bölib çiqadi.

Qumli massivlarda çöl qumli tuproqlari, qirlarda böz-qönğir tuproqlar, şuningdek taqir va şörxoklar tarqalgan; ularda çirindi kam. ÖzME'ga köra, Qizilqumda 900 ga yaqin ösimlik turi ösadi, ulardan 34 tasi faqat şu çölga xos. Ösimliklar qurğoqçilikka moslaşgan: ba'zilari qisqa muddatda ösib ulguradi (efemerlar), boşqalarining ildizi çuqur yer osti suvigaça yetadi, ayrimlari şör tuproqda ham yaşay oladi. Oq va qora saksovul, çerkez, qandim, qizilça va şuvoq keng tarqalgan; rusça Vikipediyaga köra, bahorda yovvoyi lolalar ham oçiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, çöl hayvonlarining köpçiligi suvni asosan ozuqadan oladi va tunda faol böladi. ÖzME'ga köra, sutemizuvçilardan jayron, sayğoq, barxan muşugi, qöşoyoq, qumsiçqon, tulki, böri, quyon va tipratikan; sudralib yuruvçilardan qum böğma iloni, eçkemar va turli kaltakesaklar; quşlardan saksovul törğayi, xöjasavdogar, burgut va boyquş; böğimoyoqlilardan çayon va qoraqurt uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, hududda Qizilqum qöriqxonasi va Buxoro yaqinidagi «Jayron» ekomarkazi taşkil etilgan.

Qizilqumda mayin junli va qoraköl qöylar boqiladi; artezian quduqlardan suv çiqarilib, kiçik vohalar barpo etilmoqda. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, çöl foydali qazilmalarga boy: past toğlarda marmar, grafit, feruza qazib olinadi, Muruntov va boşqa konlarda oltin, Uçquduq atrofida uran, şuningdek fosforit konlari işlatiladi. Janubdagi Gazli koni Örta Osiyoning yirik gaz konlaridan biridir.