Qobiliyat
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–187-b. — ziyouz.com
Qobiliyat —insonning individual salohiyati, imkoniyatlari. Q. bilimdan keskin farklanadi, bilim mutolaa natijasi hisoblanadi, Q. şaxsning psixologik va fiziologik tuzilişining xususiyati sanaladi. Q. könikma, malakatsş farq qiladi. Aksariyat ilmiy manbalarda mohirlik bilan Q. aynanlaştiriladi. Q. inson tomonidan könikma va malakalarning egallanişi jarayonida takomillaşib boradi. Har qanday Q. turi şaxsga tegişli murakkab psixologik tuşunçadan taşkil topgan bölib, u faoliyatning talablariga mutanosib xususiyatlar tizimini öz içiga oladi. Şuning uçun Q. deganda birorta xususiyatning özini emas, balki şaxs faoliyatining talablariga javob bera oladigan va şu faoliyatda yuqori körsatkiçlarga erişişni ta'minlaşga imkoniyat beradigan xususiyatlar sintezini tuşunmoq lozim. Barça Q. uçun tayanç xususiyat — kuzatuvçanlikda, ya'ni insonni fahmlaş, obyektdan u yoki bu alomatlarni köra biliş, ajrata oliş könikmasidir. Q.ning yetakçi xususiyatlaridan biri — narsa va hodisalar mohiyatini ijodiy tasavvur qilişdir. U şaxsning şakllanişi va rivojlanişi natijasi bölişi bilan birga, tabiiy manbaga ham ega. Bu tabiiy manba köpinça zehn tuşunçasi bilan yuritiladi. Zehn muayyan bir faoliyatga yoki köpgina narsalarga nisbatan ortiqça qiziquvçanlikda, moyillikda, intilişda namoyon böladi. Zehn nişonalari deganda q. içki imkoniyatlarining tabiiy asosini tuşuniş lozim. U iştiyoq, moyillik, mehnatsevarlik, işçanlik, talabçanlik kabilarning mahsulidir. Q. umumiy va maxsus turkumlarga ajratiladi. Umumiy q. deganda yuksak aqliy imkoniyat va taraqqiyot tuşuniladi. Q. tabiiy ravişda şakllanişi va muayyan reja asosida rivojlantirilişi mumkin. Q.ni ma'lum faoliyatga moyillik yoki intiliş orqali, tabiiy zehn nişonalarini aniklaş, mutaxassis rahbarligida uzluksiz faoliyatga jalb etiş, Q.ni takomillaştirişning maxsus vositalarini qöllaş, şaxsning faollik alomatlarini maksimal darajada rivojlantiriş, inson şaxsiga alohida yondaşuvni umumiy talablar bilan uyğunlikda olib boriş va b. orqali rivojlantiriş yöllari mavjud. Q.ning yuqori darajasi iste'dod va daholik (q. Daho) namoyon böladi.
Ergaş Ğoziyev.
Q.: Daho
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОБИЛИЯТ —инсоннинг индивидуал салоҳияти, имкониятлари. Қ. билимдан кескин фаркланади, билим мутолаа натижаси ҳисобланади, Қ. шахснинг психологик ва физиологик тузилишининг хусусияти саналади. Қ. кўникма, малакацш фарқ қилади. Аксарият илмий манбаларда моҳирлик билан Қ. айнанлаштирилади. Қ. инсон томонидан кўникма ва малакаларнинг эгалланиши жараёнида такомиллашиб боради. Ҳар қандай Қ. тури шахсга тегишли мураккаб психологик тушунчадан ташкил топган бўлиб, у фаолиятнинг талабларига мутаносиб хусусиятлар тизимини ўз ичига олади. Шунинг учун Қ. деганда бирорта хусусиятнинг ўзини эмас, балки шахс фаолиятининг талабларига жавоб бера оладиган ва шу фаолиятда юқори кўрсаткичларга эришишни таъминлашга имконият берадиган хусусиятлар синтезини тушунмоқ лозим. Барча Қ. учун таянч хусусият — кузатувчанликда, яъни инсонни фаҳмлаш, объектдан у ёки бу аломатларни кўра билиш, ажрата олиш кўникмасидир. Қ.нинг етакчи хусусиятларидан бири — нарса ва ҳодисалар моҳиятини ижодий тасаввур қилишдир. У шахснинг шаклланиши ва ривожланиши натижаси бўлиши билан бирга, табиий манбага ҳам эга. Бу табиий манба кўпинча зеҳн тушунчаси билан юритилади. Зеҳн муайян бир фаолиятга ёки кўпгина нарсаларга нисбатан ортиқча қизиқувчанликда, мойилликда, интилишда намоён бўлади. Зеҳн нишоналари деганда қ. ички имкониятларининг табиий асосини тушуниш лозим. У иштиёқ, мойиллик, меҳнатсеварлик, ишчанлик, талабчанлик кабиларнинг маҳсулидир. Қ. умумий ва махсус туркумларга ажратилади. Умумий қ. деганда юксак ақлий имконият ва тараққиёт тушунилади. Қ. табиий равишда шаклланиши ва муайян режа асосида ривожлантирилиши мумкин. Қ.ни маълум фаолиятга мойиллик ёки интилиш орқали, табиий зеҳн нишоналарини аниклаш, мутахассис раҳбарлигида узлуксиз фаолиятга жалб этиш, Қ.ни такомиллаштиришнинг махсус воситаларини қўллаш, шахснинг фаоллик аломатларини максимал даражада ривожлантириш, инсон шахсига алоҳида ёндашувни умумий талаблар билан уйғунликда олиб бориш ва б. орқали ривожлантириш йўллари мавжуд. Қ.нинг юқори даражаси истеъдод ва даҳолик (қ. Даҳо) намоён бўлади.
Эргаш Ғозиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.