Qohira

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 329–330-b. — ziyouz.com

Qohira — Misr poytaxti. Afrikada eng katta şahar. Nil daryosi del-tasidan jan.da, asosan, daryoning öng sohilida joylaşgan. Ma'muriy jihatdan Qohira muhofazasini taşkil etadi. Aholisi 16 mln. kişidan ziyod (2000, şahar atrofi b-n). Iqlimi Örta dengiz böyiga xos, örtaça t-ra yanv.da 12°, iyulda 27°. Yillik yoğin 34 mm, apr. — may oylarida 50 kungaça issiq quruq şamol — xamsin esadi.

Q. — xalqaro havo, mamlakatning t.y., avtomobil va daryo yöllarining yirik çorrahasi. Q. va uning atrofida mamlakat sanoat korxonalarining 1/4 qismi, fka va z-d işçilarining 1/3 qismi töplangan. Maşinasozlik (şu jumladan, transport maşinasozligi) va metallsozlik, töqimaçilik, kimyo, sement va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Şahar yaqinida yirik qora metallurgiya markazi bor. Q. — yirik savdo-moliya, arab dunyosining muhim noşirlik faoliyati markazlaridan. Q.da badiiy hunarmandçilik qadimdan rivojlangan: teri, yoğoçdan turli-tuman badiiy buyumlar tayyorlanadi. Şaharda Misr muzeyi, islom san'ati muzeyi, badiiy muzeylar, Akademiya, un-t, Misr in-ti va b. oliy öquv yurtlari va i.t. muassasalari (çöl, tro-pik tibbiyot, q.x. institutlari), kutubxonalar, teatrlar bor.

Qadimda (taxm. mil.av. 17-a.da) Q. örnida qişloq bölgan. Rim-Vizantiya davrida şahar Bobil, keyinroq Fustat nomlari bilan maşhur edi. 861 y.da Ahmad al-Farğoniy Q. yaqinidagi Ravzo o.da Nil daryosi suvi sathini ölçab turadigan nilometr qurgan. Bu noyob inşoot hoz. qadar saqlanib turibdi. 969 y.da şaharning şim. çekkasida «Misr al-Qohira» («Ğolib Misr») nomi bilan Fotimiylar hokimlari qarorgohlari qurila boşladi. 641— 969 y.larda K,. Misr, Tuluniylar, Ixşidiylarning arab noiblari, 973— 1171 y.larda Fotimiylar xalifaligi poytaxti bölgan. Ayyubiylar (1171 — 1250) va mamluklar (1250-1517) davrida yirik diniy-siyosiy, savdo va hunarmandçilik markazi edi. 1517 y.da şaharni usmonli turklar egalladi. Misr ek-speditsiyasi davrida (1798- 1801) Q. fransuz qöşinlari tomonidan bosib olingan. Şahar aholisi bir neça marta (1798, 1800) bosqinçilarga qarşi qözğolon kötargan. 19-a. da Q. ança rivojlandi, yangi turar joylar, sanoat korxonalari qurildi, oliy öquv yurtlari taşkil etildi. 1882 y.da Q.ni ingliz qöşinlari egallab, uni 1914—22 y.larda Britaniya protektorati ma'muriy markaziga aylantirdi. 1922 y.dan Misr Podşohligi poytaxti. 1953—58 y.larda Misr Respublikasi, 1958—71 y.larda Birlaşgan Arab Respublikasi, 1971 y.dan Misr Arab Respublikasi poytaxti.

Şahar eski va yangi qismlardan iborat. Eski Q.da (Fustat, Bobil) «Troya minorasi» (mil.av. 130 y.), vizantiya davri çerkovlari (Avliyo sergiy, Bibi Maryam, Varvara) va ilk arab davri Amr ibn al-Aso masjidi (7-a.), Ibn Tulun masjidi (9-a.); fotimiylar davridan şahar devori xarobalari (11-a.), Aç-Azhar va b. masjidlar, Sab'a Banot («Yetti qiz», 11-a.), Umm Kulsum (1122) maqbaralari, masjidlar, Usmonli turklar davridan Sinon poşşo (1571), muhammad Ali (1930—48) masjidlari saqlangan. Yangi şahar qismida keng köçalar, köp qavatli binolar, xiyo-bonlar, hukumat binolari, un-t şaharçasi, telemarkaz, bank binolari, sanoat r-nlari va b. qurilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОҲИРА — Миср пойтахти. Африкада энг катта шаҳар. Нил дарёси дель-тасидан жан.да, асосан, дарёнинг ўнг соҳилида жойлашган. Маъмурий жиҳатдан Қоҳира муҳофазасини ташкил этади. Аҳолиси 16 млн. кишидан зиёд (2000, шаҳар атрофи б-н). Иқлими Ўрта денгиз бўйига хос, ўртача т-ра янв.да 12°, июлда 27°. Йиллик ёғин 34 мм, апр. — май ойларида 50 кунгача иссиқ қуруқ шамол — хамсин эсади.

Қ. — халқаро ҳаво, мамлакатнинг т.й., автомобиль ва дарё йўлларининг йирик чорраҳаси. Қ. ва унинг атрофида мамлакат саноат корхоналарининг 1/4 қисми, фка ва з-д ишчиларининг 1/3 қисми тўпланган. Машинасозлик (шу жумладан, транспорт машинасозлиги) ва металлсозлик, тўқимачилик, кимё, цемент ва озиқ-овқат саноатлари ривожланган. Шаҳар яқинида йирик қора металлургия маркази бор. Қ. — йирик савдо-молия, араб дунёсининг муҳим ноширлик фаолияти марказларидан. Қ.да бадиий ҳунармандчилик қадимдан ривожланган: тери, ёғочдан турли-туман бадиий буюмлар тайёрланади. Шаҳарда Миср музейи, ислом санъати музейи, бадиий музейлар, Академия, ун-т, Миср ин-ти ва б. олий ўқув юртлари ва и.т. муассасалари (чўл, тро-пик тиббиёт, қ.х. институтлари), кутубхоналар, театрлар бор.

Қадимда (тахм. мил.ав. 17-а.да) Қ. ўрнида қишлоқ бўлган. Рим-Византия даврида шаҳар Бобил, кейинроқ Фустат номлари билан машҳур эди. 861 й.да Аҳмад ал-Фарғоний Қ. яқинидаги Равзо о.да Нил дарёси суви сатҳини ўлчаб турадиган нилометр қурган. Бу ноёб иншоот ҳоз. қадар сақланиб турибди. 969 й.да шаҳарнинг шим. чеккасида «Миср ал-Қоҳира» («Ғолиб Миср») номи билан Фотимийлар ҳокимлари қароргоҳлари қурила бошлади. 641— 969 й.ларда К,. Миср, Тулунийлар, Ихшидийларнинг араб ноиблари, 973— 1171 й.ларда Фотимийлар халифалиги пойтахти бўлган. Айюбийлар (1171 — 1250) ва мамлуклар (1250-1517) даврида йирик диний-сиёсий, савдо ва ҳунармандчилик маркази эди. 1517 й.да шаҳарни усмонли турклар эгаллади. Миср эк-спедицияси даврида (1798- 1801) Қ. француз қўшинлари томонидан босиб олинган. Шаҳар аҳолиси бир неча марта (1798, 1800) босқинчиларга қарши қўзғолон кўтарган. 19-а. да Қ. анча ривожланди, янги турар жойлар, саноат корхоналари қурилди, олий ўқув юртлари ташкил этилди. 1882 й.да Қ.ни инглиз қўшинлари эгаллаб, уни 1914—22 й.ларда Британия протекторати маъмурий марказига айлантирди. 1922 й.дан Миср Подшоҳлиги пойтахти. 1953—58 й.ларда Миср Республикаси, 1958—71 й.ларда Бирлашган Араб Республикаси, 1971 й.дан Миср Араб Республикаси пойтахти.

Шаҳар эски ва янги қисмлардан иборат. Эски Қ.да (Фустат, Бобил) «Троя минораси» (мил.ав. 130 й.), византия даври черковлари (Авлиё сергий, Биби Марям, Варвара) ва илк араб даври Амр ибн ал-Асо масжиди (7-а.), Ибн Тулун масжиди (9-а.); фотимийлар давридан шаҳар девори харобалари (11-а.), Ач-Азҳар ва б. масжидлар, Сабъа Банот («Етти қиз», 11-а.), Умм Кулсум (1122) мақбаралари, масжидлар, Усмонли турклар давридан Синон пошшо (1571), муҳаммад Али (1930—48) масжидлари сақланган. Янги шаҳар қисмида кенг кўчалар, кўп қаватли бинолар, хиё-бонлар, ҳукумат бинолари, ун-т шаҳарчаси, телемарказ, банк бинолари, саноат р-нлари ва б. қурилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.