Qon gruppalari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226–227-b. — ziyouz.com
Qon gruppalari - qonning im munogenetik xususiyatlari, bunda 1 qon gruppasiga ega bölgan individ qon gruppasi boşqaça individdan eritrotsitlar, leykotsitlar, qon plazmasi (q. Plazma), köpçilik töqimalar va biologik suyuqliklarda ma'lum xil antigenlar bor yoki yöqligi bilan ajralib turadi. Q.g. qonning nasldan-naslga ötadigan belgilari bölib, u gemagglyutinatsiya (eritrotsitlarning yopişişi) reaksiyasi yordamida aniqlanadi. Ana şu belgilar asosida barça odamlar qoni (irqi, yoşi va jinsidan qat'i nazar) fuppalarga bölinadi. Odam qonining u yoki bu qon gruppasiga mansubligi uning individual biologik xususiyati bölib (ona qornidagi rivojlaniş davridayoq şakllana boşlaydi), keyingi butun hayoti davomida özgarmaydi.
Eritroiitlar (qizil qon hujayralari) tarkibidagi izoantigenlar — izoantigen A va izoantigen V, şuningdek, normada ba'zi odamlarning qon zardobida böladigan izoantitelalar — izoantitela a va izoantitela (3 köp amaliy ahamiyatga ega omillar hisoblanadi. Odam qonida faqat turli xil izoantigenlar va izoantitelalar (mas, A+r va V + a) böladi, çunki bir xil belgidagi izoantigenlar va izoantitelalar uçraşsa (mas, A va a) eritropitlar bir-biriga yopişib, odamni ölimga olib keladi.
Odam qonida A va V izoantigenlar, şuningdek, a va r izoantitelalar bölişiga qarab ularni şartli ravişda harflar hamda raqamlar bilan ifo-dalab, 4 gruppaga böliş mumkin. 0a(3(1) faqat, a, r izoantitelalari bor qon gruppasi; A(3(P) — tarkibida A izoantigeni va r izoantitelasi bor qon gruppasi; Va(Ş) — tarkibida V izoantigeni va a izoantitelasi bor qon gruppasi; AV0(1U) — tarkibida faqat A va V izoantigenlari bor qon gruppasi.
Q.g. haqidagi ta'limot 19-a. oxirida yuzaga kelgan, u umumiy immunologiyaning muhim qismi. Q.g.ni örganiş izoantigen A ning bir xil belgiga ega emasligini körsatdi. Izoantigen V izoantigen A ga nisbatan köproq bir xil belgiligi bilan farq qiladi. Undan taşqari, ba'zi odamlar eritrotsitida N va 0 kabi spetsifik (maxsus) antigenlar topildi.
AVO sistemasida öz mohiyatiga köra, izoantigenlardan söng tibbiyot amaliyotida Q.g.ning K sistemasi (Kyeziz — rezus) rezus-faktor ikkinçi örinda turadi, u Q.g.ning eng murakkab sistemalaridan bölib, 20 dan ortiq izoantigendan taşkil topgan. 85% odamlar eritrotsitlarida K sistema antigeni — K-faktor mavjudligi, 15% odamlarda uning bölmasligi aniqlangan. Ana şu faktorning bor yo yöqligiga qarab odamlar şartli ravişda — rezus-musbat va rezus-manfiyli deb ajratiladi. Qonida K-faktori bölmagan ona organizmida rivojlanayotgan qomilaga rezus-faktori musbat otadan ötgan antigen ta'sirida unga qarşi antitelalar hosil böladi, bu antitelalar, öz navbatida, xrmila eritrotsitlariga ta'sir etib, ularning gemolizi (erişi)ga sabab böladi, bu gemolitik anemiya körinişida namoyon böladi, ba'zan ölimga olib keladigan rezus-konflikt (ziddiyat) kelib çiqadi. Qoni rezus-manfiy odamlarga rezus-musbat qon qayta quyilganda ham şunday holat kuzatilişi mumkin.
Eritrotsitlardagi izoantigenlardan taşqari, qonning boşqa tarkibiy elementlarida ham faqat ularga xos izoantigenlar borligi aniqlandi, bu leykotsitlarning 40 dan ortiq antigenlarini birlaştiruvçi leykotsitar gruppalar mavjudligini körsatdi. Odam qonining boşqa sistemalariga oid izoantigenlar AVO va K sistemalariga qaraganda kamroq amaliy ahamiyatga ega bölsa-da, sud tibbiyoti, genetika, antropologiya sohalari uçun ahamiyati katta.
Q.g.ga xos belgilar irsiy faktorlar bilan belgilanadi, ya'ni bolalar qonining antigen xususiyatlari ota-onaning qon gruppasiga boğliq. Bu sud tibbiyotida bolaning ota-onasini aniqlab beriş masalalarini hal qilişga imkon beradi.
Q.g. standart zardoblar yordamida eritrotsitlardagi izoantigenlarni topiş yöli bilan aniqlanadi. Q.g. sistemasini aniqlaş köproq amaliy ahamiyatga ega. Qon kuyişt Qg.ning bir-biriga mos kelişi e'tiborga olinadi. Hayvonlar qoni, qaysi gruppada bölişidan qati nazar, odam qoniga töğri kelmaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОН ГРУППАЛАРИ - қоннинг им муногенетик хусусиятлари, бунда 1 қон группасига эга бўлган индивид қон группаси бошқача индивиддан эритроцитлар, лейкоцитлар, қон плазмаси (қ. Плазма), кўпчилик тўқималар ва биологик суюқликларда маълум хил антигенлар бор ёки йўқлиги билан ажралиб туради. Қ.г. қоннинг наслдан-наслга ўтадиган белгилари бўлиб, у гемагглютинация (эритроцитларнинг ёпишиши) реакцияси ёрдамида аниқланади. Ана шу белгилар асосида барча одамлар қони (ирқи, ёши ва жинсидан қатъи назар) фуппаларга бўлинади. Одам қонининг у ёки бу қон группасига мансублиги унинг индивидуал биологик хусусияти бўлиб (она қорнидаги ривожланиш давридаёқ шакллана бошлайди), кейинги бутун ҳаёти давомида ўзгармайди.
Эритроиитлар (қизил қон ҳужайралари) таркибидаги изоантигенлар — изоантиген А ва изоантиген В, шунингдек, нормада баъзи одамларнинг қон зардобида бўладиган изоантителалар — изоантитела а ва изоантитела (3 кўп амалий аҳамиятга эга омиллар ҳисобланади. Одам қонида фақат турли хил изоантигенлар ва изоантителалар (мас, А+р ва В + а) бўлади, чунки бир хил белгидаги изоантигенлар ва изоантителалар учрашса (мас, А ва а) эритропитлар бир-бирига ёпишиб, одамни ўлимга олиб келади.
Одам қонида А ва В изоантигенлар, шунингдек, а ва р изоантителалар бўлишига қараб уларни шартли равишда ҳарфлар ҳамда рақамлар билан ифо-далаб, 4 группага бўлиш мумкин. 0а(3(1) фақат, а, р изоантителалари бор қон группаси; А(3(П) — таркибида А изоантигени ва р изоантителаси бор қон группаси; Ва(Ш) — таркибида В изоантигени ва а изоантителаси бор қон группаси; АВ0(1У) — таркибида фақат А ва В изоантигенлари бор қон группаси.
Қ.г. ҳақидаги таълимот 19-а. охирида юзага келган, у умумий иммунологиянинг муҳим қисми. Қ.г.ни ўрганиш изоантиген А нинг бир хил белгига эга эмаслигини кўрсатди. Изоантиген В изоантиген А га нисбатан кўпроқ бир хил белгилиги билан фарқ қилади. Ундан ташқари, баъзи одамлар эритроцитида Н ва 0 каби специфик (махсус) антигенлар топилди.
АВО системасида ўз моҳиятига кўра, изоантигенлардан сўнг тиббиёт амалиётида Қ.г.нинг КЬ системаси (КЬезиз — резус) резус-фактор иккинчи ўринда туради, у Қ.г.нинг энг мураккаб системаларидан бўлиб, 20 дан ортиқ изоантигендан ташкил топган. 85% одамлар эритроцитларида КЬ система антигени — КЬ-фактор мавжудлиги, 15% одамларда унинг бўлмаслиги аниқланган. Ана шу факторнинг бор ё йўқлигига қараб одамлар шартли равишда — резус-мусбат ва резус-манфийли деб ажратилади. Қонида КЬ-фактори бўлмаган она организмида ривожланаётган қомилага резус-фактори мусбат отадан ўтган антиген таъсирида унга қарши антителалар ҳосил бўлади, бу антителалар, ўз навбатида, хрмила эритроцитларига таъсир этиб, уларнинг гемолизи (эриши)га сабаб бўлади, бу гемолитик анемия кўринишида намоён бўлади, баъзан ўлимга олиб келадиган резус-конфликт (зиддият) келиб чиқади. Қони резус-манфий одамларга резус-мусбат қон қайта қуйилганда ҳам шундай ҳолат кузатилиши мумкин.
Эритроцитлардаги изоантигенлардан ташқари, қоннинг бошқа таркибий элементларида ҳам фақат уларга хос изоантигенлар борлиги аниқланди, бу лейкоцитларнинг 40 дан ортиқ антигенларини бирлаштирувчи лейкоцитар группалар мавжудлигини кўрсатди. Одам қонининг бошқа системаларига оид изоантигенлар АВО ва КЬ системаларига қараганда камроқ амалий аҳамиятга эга бўлса-да, суд тиббиёти, генетика, антропология соҳалари учун аҳамияти катта.
Қ.г.га хос белгилар ирсий факторлар билан белгиланади, яъни болалар қонининг антиген хусусиятлари ота-онанинг қон группасига боғлиқ. Бу суд тиббиётида боланинг ота-онасини аниқлаб бериш масалаларини ҳал қилишга имкон беради.
Қ.г. стандарт зардоблар ёрдамида эритроцитлардаги изоантигенларни топиш йўли билан аниқланади. Қ.г. системасини аниқлаш кўпроқ амалий аҳамиятга эга. Қон куйишт Қг.нинг бир-бирига мос келиши эътиборга олинади. Ҳайвонлар қони, қайси группада бўлишидан қатьи назар, одам қонига тўғри келмайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.