Qon quyiş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233-b. — ziyouz.com
Qon quyiş QON QUYIŞ, gemotransfuziya — davolaş muolajasi; qon va uning tarkibiy qismlari (qon plazmasi, eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar massasi)ni davo maqsadida bemor organizmiga quyiş. Qadimda vraçlar qon odamning hayot qobiliyatini oşiradi deb taxmin qilib, qonni yoşartiriş maqsadida, ruhiy bemorlarni davolaşda qöllaşgan, lekin bunda Q.q. örniga uni bemorga iliqholda içiriş tavsiya etilgan. Q.q.ga urinişlar ingliz olimi U.Garvey tomonidan yopiq qon aylaniş sistemasining kaşf etilişidan (1628) söng boşlandi. 19-a.ga kelib odamga faqat odam qonini quyiş mumkinligi isbotlandi. Biroq Q.q. tibbiyot amaliyotiga 20-a. boşlarida kişilarda qonning 4 gruppasi borligi aniklangaç. retsipiyent (qon oluvçi) va donor qonining mos kelişi qonuniyatlari örganilgandan söng joriy qilindi (q. Qon gruppalari). Donor qonining ivib qolişiga tösqinlik qiladigan va uni uzoq muddat saqlaydigan (konservatsiya) vositalarining topilişi Q.q.ning yanada keng tarqalişiga imkon berdi. Q.q.da donordan olingan qon, şuningdek, qon örnini bosuvçi suyuqliklar işlatiladi. Şok, köp qon yöqotiş bilan keçadigan operatsiyalar, içki a'zolardan (me'da, öpka va b.) qon ketganda, anemiya, yiringli jarayonlarda, kuyganda, zaharlanganda va b.da qon quyiladi. Qonda eritrotsitlar miqdori kamaysa eritrotsitlar massasi, leykotsitlar kamayganda esa leykotsitlar massasi quyiladi. Qon bevosita (donordan retsipiyentga) va bilvosita (donordan olinib, konservantli flakonga solib qöyilgan qon işlatiladi) periferik yoki katta venalarga tomçi-latib, ba'zan köp qon yöqotilganda oqizib arteriyaga quyiladi; köpinça Qon bilak venasidan yuboriladi. Q.q.dan oldin donor va retsipiyentning qon gruppalari, rezus-faktori tekşiriladi. Q.q.da retsipiyent bilan donorning qon gruppalari özaro munosib bölişiga qat'iy amal qilinadi. Amaliy transfuziologiya uçun AVO, Kp (rezus), Ke11 (Kell) va b. antigenlar muhim ahamiyatga ega. Q.q. çoğida bemorga quyilişi lozim bölgan miqdorni bir yöla quymay, bölib-bölib (3 marotaba) yuboriladi, dastlab ozgina qon tez yuborilib bir oz kutiladi, bemorda heç qanday noxuşlik alomatlari paydo bölmasa. muolaja davom ettiriladi. Q.q. aseptika qoidalariga rioya qilgan holda vraç nazoratida bajariladi. Qon quyganda belda oğriq tursa, köngil aynisa, eşakem toşsa Q.q. töxtatilib, bemor darhol adyolga öralib, unga issiq çoy içiriladi va vraç buyurgan dori-darmonlar qilinadi.
Q.: Qon gruppalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОН ҚУЙИШ, гемотрансфузия — даволаш муолажаси; қон ва унинг таркибий қисмлари (қон плазмаси, эритроцитлар, лейкоцитлар ва тромбоцитлар массаси)ни даво мақсадида бемор организмига қуйиш. Қадимда врачлар қон одамнинг ҳаёт қобилиятини оширади деб тахмин қилиб, қонни ёшартириш мақсадида, руҳий беморларни даволашда қўллашган, лекин бунда Қ.қ. ўрнига уни беморга илиқҳолда ичириш тавсия этилган. Қ.қ.га уринишлар инглиз олими У.Гарвей томонидан ёпиқ қон айланиш системасининг кашф этилишидан (1628) сўнг бошланди. 19-а.га келиб одамга фақат одам қонини қуйиш мумкинлиги исботланди. Бироқ Қ.қ. тиббиёт амалиётига 20-а. бошларида кишиларда қоннинг 4 группаси борлиги аниклангач. реципиент (қон олувчи) ва донор қонининг мос келиши қонуниятлари ўрганилгандан сўнг жорий қилинди (қ. Қон группалари). Донор қонининг ивиб қолишига тўсқинлик қиладиган ва уни узоқ муддат сақлайдиган (консервация) воситаларининг топилиши Қ.қ.нинг янада кенг тарқалишига имкон берди. Қ.қ.да донордан олинган қон, шунингдек, қон ўрнини босувчи суюқликлар ишлатилади. Шок, кўп қон йўқотиш билан кечадиган операциялар, ички аъзолардан (меъда, ўпка ва б.) қон кетганда, анемия, йирингли жараёнларда, куйганда, заҳарланганда ва б.да қон қуйилади. Қонда эритроцитлар миқдори камайса эритроцитлар массаси, лейкоцитлар камайганда эса лейкоцитлар массаси қуйилади. Қон бевосита (донордан реципиентга) ва билвосита (донордан олиниб, консервантли флаконга солиб қўйилган қон ишлатилади) периферик ёки катта веналарга томчи-латиб, баъзан кўп қон йўқотилганда оқизиб артерияга қуйилади; кўпинча Қон билак венасидан юборилади. Қ.қ.дан олдин донор ва реципиентнинг қон группалари, резус-фактори текширилади. Қ.қ.да реципиент билан донорнинг қон группалари ўзаро муносиб бўлишига қатъий амал қилинади. Амалий трансфузиология учун АВО, Кп (резус), Ке11 (Келл) ва б. антигенлар муҳим аҳамиятга эга. Қ.қ. чоғида беморга қуйилиши лозим бўлган миқдорни бир йўла қуймай, бўлиб-бўлиб (3 маротаба) юборилади, дастлаб озгина қон тез юборилиб бир оз кутилади, беморда ҳеч қандай нохушлик аломатлари пайдо бўлмаса. муолажа давом эттирилади. Қ.қ. асептика қоидаларига риоя қилган ҳолда врач назоратида бажарилади. Қон қуйганда белда оғриқ турса, кўнгил айниса, эшакем тошса Қ.қ. тўхтатилиб, бемор дарҳол адёлга ўралиб, унга иссиқ чой ичирилади ва врач буюрган дори-дармонлар қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.