Qönğirot
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 434–435-b. — ziyouz.com
Qönğirot (1969 y. gaça Jeleznodorojniy şaharçasi) — Qoraqalpoğiston Respublikasi Qönğirot tumanidagi şahar. Amudaryo deltasida, uning çap sohilida, Xöjayli — Beynov avtotrassasi böyida joylaşgan. Nukus — Beynov t.y. yönalişidagi t.y. stanniyasi. Nukus ş. dan 134 km şim.-ğarbda. Aholisi 69,2 ming kişi (2005).
Q. arxeologik ma'lumotlarga köra, 2500—2600 yillik tarixga ega. Qoraqalpoğistondagi 5 ta tarixiy qal'aning biridir. q. haqida akad. V.V.Bar-told, Ya.Ğulomov, venger olimi G.Vamberi va b. yozib qoldirganlar. Q. Ustyurt hududidan ötadigan eski guzar yöl va Buyuk ipak yöli orqali qad. dan Qozoğiston, Rossiya, Kavkaz xalqlari bilan madaniy, savdo aloqalarini örnatgan. 1842 y. da unter-ofitser xaritaşunos Zeleninning tuşirgan şahar planida Q. 2 tomondan Talliq va Xonjop kanallari, şim.dan uz. 2,5 km li, jan.dan 745 m li, eni 5—10 m li qörğon devori, devor taşqarisida xandaq bilan himoya qilinganligi körsatilgan. Öşa davrda şahar aholisi, asosan, hunarmandçilik, savdo-sotiq, baliq ovlaş va şahar taşqarisida ovçilik bilan şuğullangan.
Q.da sanoat korxonalaridan paxta tozalaş, un z-dlari, Ustyurt qidi-ruv parmalaş boşqarmasi, «Ustyurt» unitar şö'ba korxonasi, «Iygilik-gaz» qöşma korxonasi filiali, temir-beton buyumlari z-di, Buxoro — Ural va Örta Osiyo — Markaz gaz quvuri magistralining kompressor stansiyalari, «Özbekiston temir yöllari» lokomotiv va vagon ta'mirlaş deposi va bir neçta tarmoq korxonalari, «Urgançtransgaz» şö'ba korxonasining gaz quvurlari tarmoği boşqarmasi, texnologik suv bilan ta'minlaş boşqarmasi, gidroinşootlar, 3 avtokorxona, quriliş korxonasi, taxiatoş neft mahsulotlari bilan ta'minlaş korxonasi tuman filiali, «Qönğirotgaz» filiali, «Qoraqalpoq-ikkilamçi qora metall» tuman böli-mi, 3 qöşma korxona («Tuz LTD», «Qazqönğirotkarbid», «NOIL'»). Qönğirot t.y. vokzali bor.
Q.da 18 umumiy ta'lim maktabi, bolalar sport maktabi, sanoat — transport, q.x. kasb-hunar kollejlari, Qoraqalpoğistoya davlat un-ti huzuridagi «Biznes maktabi» Qönğirot filiali, tillar örganiş markazi mavjud. 9 kutubxona, Qönğirot tumani tarixi, Qönğirot t.y. tarixi muzeylari faoliyat körsatadi. Temir-yölçilar madaniyat va istirohat boğida 2-jahon uruşida qurbon bölganlar xotirasiga bağişlangan Xotira yodgorligi bor. Tuman markaziy kasalxonasi, Temiryölçilar sanatoriy-profilaktoriysi, bolalar kasalxonasi va poliklinikasi, sil kasalliklari, teri-tanosil kasalliklari dispanserlari, tuğruqxona maj-muasi işlab turibdi. Q.dan Nukus, Xöjayli va b. şaharlarga avtobus va marşrutli taksilar qatnovi yölga qöyilgan. Şaharda qoraqalpoq adiblari Berdaq, Ajiniyozşr tavallud topganlar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎНҒИРОТ (1969 й. гача Железнодорожний шаҳарчаси) — Қорақалпоғистон Республикаси Қўнғирот туманидаги шаҳар. Амударё дельтасида, унинг чап соҳилида, Хўжайли — Бейнов автотрассаси бўйида жойлашган. Нукус — Бейнов т.й. йўналишидаги т.й. станнияси. Нукус ш. дан 134 км шим.-ғарбда. Аҳолиси 69,2 минг киши (2005).
Қ. археологик маълумотларга кўра, 2500—2600 йиллик тарихга эга. Қорақалпоғистондаги 5 та тарихий қалъанинг биридир. қ. ҳақида акад. В.В.Бар-тольд, Я.Ғуломов, венгер олими Г.Вамбери ва б. ёзиб қолдирганлар. Қ. Устюрт ҳудудидан ўтадиган эски гузар йўл ва Буюк ипак йўли орқали қад. дан Қозоғистон, Россия, Кавказ халқлари билан маданий, савдо алоқаларини ўрнатган. 1842 й. да унтер-офицер хариташунос Зелениннинг туширган шаҳар планида Қ. 2 томондан Таллиқ ва Хонжоп каналлари, шим.дан уз. 2,5 км ли, жан.дан 745 м ли, эни 5—10 м ли қўрғон девори, девор ташқарисида хандақ билан ҳимоя қилинганлиги кўрсатилган. Ўша даврда шаҳар аҳолиси, асосан, ҳунармандчилик, савдо-сотиқ, балиқ овлаш ва шаҳар ташқарисида овчилик билан шуғулланган.
Қ.да саноат корхоналаридан пахта тозалаш, ун з-длари, Устюрт қиди-рув пармалаш бошқармаси, «Устюрт» унитар шўъба корхонаси, «Ийгилик-газ» қўшма корхонаси филиали, темир-бетон буюмлари з-ди, Бухоро — Урал ва Ўрта Осиё — Марказ газ қувури магистралининг компрессор станциялари, «Ўзбекистон темир йўллари» локомотив ва вагон таъмирлаш депоси ва бир нечта тармоқ корхоналари, «Урганчтрансгаз» шўъба корхонасининг газ қувурлари тармоғи бошқармаси, технологик сув билан таъминлаш бошқармаси, гидроиншоотлар, 3 автокорхона, қурилиш корхонаси, тахиатош нефть маҳсулотлари билан таъминлаш корхонаси туман филиали, «Қўнғиротгаз» филиали, «Қорақалпоқ-иккиламчи қора металл» туман бўли-ми, 3 қўшма корхона («Туз ЛТД», «Қазқўнғироткарбид», «НОИЛ’»). Қўнғирот т.й. вокзали бор.
Қ.да 18 умумий таълим мактаби, болалар спорт мактаби, саноат — транспорт, қ.х. касб-ҳунар коллежлари, Қорақалпоғистоя давлат ун-ти ҳузуридаги «Бизнес мактаби» Қўнғирот филиали, тиллар ўрганиш маркази мавжуд. 9 кутубхона, Қўнғирот тумани тарихи, Қўнғирот т.й. тарихи музейлари фаолият кўрсатади. Темир-йўлчилар маданият ва истироҳат боғида 2-жаҳон урушида қурбон бўлганлар хотирасига бағишланган Хотира ёдгорлиги бор. Туман марказий касалхонаси, Темирйўлчилар санаторий-профилакторийси, болалар касалхонаси ва поликлиникаси, сил касалликлари, тери-таносил касалликлари диспансерлари, туғруқхона маж-муаси ишлаб турибди. Қ.дан Нукус, Хўжайли ва б. шаҳарларга автобус ва маршрутли таксилар қатнови йўлга қўйилган. Шаҳарда қорақалпоқ адиблари Бердақ, Ажиниёзшр таваллуд топганлар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.