Qoraköl tumani

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 259-b. — ziyouz.com

Qoraköl tumani - Buxoro viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. Şim. va şim.-şarqdan Jondor tumani, jan.-şarqdan Olot tumani, jan. va ğarbdan Turkmanistonning Lebap viloyati, şim.-ğarbdan Romitan tumani bilan çegaradoş. Mayd. 9,84 ming km2. Aholisi 125 ming kişi (2005). Tumanda 1 şahar (Qoraköl), 11 qişloq fuqarolari yiğini (Bandboşi, Jiğaçi, Ziyorat, Oxunboboyev, Sayot, Çovli, Yangibozor, Qozon, qoraköl, Qoraun, Qorahoji) bor. Markazi — Qoraköl ş.

Tabiati. Tuman hududi Zarafşon daryosining quyi qismida, viloyatning jan.dagi Qoraköl vohasida joylaşgan. Şarqiy qismi 200—300 m dan baland bölmagan qirlar, şim. va şim.- ğarbiy qismi Qizilqum çöli, Qoraköl va Mohonköl vohalari bilan band. Tuproqlari, asosan, böz tuproqlar. Qoraköl va Mohondaryoning quruq özani ötloqi böz, qumoq böz tuproqlar, allyuvial yotqiziqlardan iborat. Botiqlarda şörxoklar, tuzli massivlar (Zamontov) bor, ğarbiy qismini taqir, qum dyunalari va barxanlar egallagan. Iqlimi keskin kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi 1,8°, eng past t-ra —33°, iyulning örtaça t-rasi 28,5°, eng yuqori t-ra 45,3°. Vegetatsiya davri 213 kun. Yillik yoğin 100—150 mm, köp qismi bahor va qişda yoğadi. Yovvoyi ösimliklardan efemer va efemeroidlar, boyaliç, kovrak, şöra, şuvoq, isiriq, qandim, yaltirboş, rang, sak-sovul va yulğun ösadi. Yovvoyi hayvonlardan yumronqoziq, eçkemar, qobon, tulki, qöşoyoq, toşbaqa, qum böğma iloni, çarxilon va b. yaşaydi. Quşlardan qarğa, törğay, tuvaloq, hakka, musiça, çuğurçiq uçraydi. Yovvoyi hayvonlar muhofaza qilinadigan qöriqxona bor. Ekin maydonlari Amu-Qoraköl maşina nasos st-yasidan suğoriladi. Zarafşon daryosining quyi oqimi — Qoraqöddaryo, asosan, yer osti suvlarini oqizuvçi kollektor vazifasini bajaradi. Foydali qazilmalardan gil, qumtoş, şağal, tuz, neft va gaz bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, turkman, tatar, rus, qozoq va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 12,7 kişi. Şahar aholisi 20,9 ming kişi, qişloq aholisi 104,1 ming kişi (2005).

Xöjaligi. Tumanda paxta tozalaş, ğişt z-dlari, MTP, quriliş taşkilotlari, avtokorxona, neft bazasi, don mahsulotlari aksiyadorlik jamiyati, dehqon bozori işlab turibdi. Kiçik, örta va yirik biznes korxonalari, mikrofirmalar, «Qorakölteks» qöşma korxonasi faoliyat körsatadi.

Q.x.ning asosiy tarmoği paxtaçilik, ğallaçilik, çorvaçilik, polizçilik. Pillaçilik ham rivojlangan. Şirkat, dehqon, fermer xöjaliklari mavjud. Suğoriladigan maydonlarga paxta, ğalla, kartoşka, sabzavot va poliz, yem-xaşak ekinlari ekiladi. Mevazor, tokzor, tutzorlar bor. Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki, parranda, şuningdek, tuya boqiladi.

Q.tla 49 umumiy ta'lim maktabi, bolalar musiqa maktabi, kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, klub muassasalari, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat boği bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tuğruqxona, qişloq vraçlik, felşer-akuşerlik punktlari, ambulatoriyalar, dorixonalar aholiga xizmat körsatadi. Q.t. orqali xalqaro t.y. va avtomobil yöllari ötgan. Tuman markazi bilan qişloqlar orasida hamda Buxoro va Qoraköl ş.lari örtasida avtobus va marşrutli taksilar qatnaydi.

1931 y.dan «Qorakölteks sadosi» tuman gaz. çop etiladi (adadi 1125).

Isroil Nazarov, Umar Raşidov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОРАКЎЛ ТУМАНИ - Бухоро вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. Шим. ва шим.-шарқдан Жондор тумани, жан.-шарқдан Олот тумани, жан. ва ғарбдан Туркманистоннинг Лебап вилояти, шим.-ғарбдан Ромитан тумани билан чегарадош. Майд. 9,84 минг км2. Аҳолиси 125 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳар (Қоракўл), 11 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бандбоши, Жиғачи, Зиёрат, Охунбобоев, Саёт, Човли, Янгибозор, Қозон, қоракўл, Қораун, Қораҳожи) бор. Маркази — Қоракўл ш.

Табиати. Туман ҳудуди Зарафшон дарёсининг қуйи қисмида, вилоятнинг жан.даги Қоракўл воҳасида жойлашган. Шарқий қисми 200—300 м дан баланд бўлмаган қирлар, шим. ва шим.- ғарбий қисми Қизилқум чўли, Қоракўл ва Моҳонкўл воҳалари билан банд. Тупроқлари, асосан, бўз тупроқлар. Қоракўл ва Моҳондарёнинг қуруқ ўзани ўтлоқи бўз, қумоқ бўз тупроқлар, аллювиал ётқизиқлардан иборат. Ботиқларда шўрхоклар, тузли массивлар (Замонтов) бор, ғарбий қисмини тақир, қум дюналари ва барханлар эгаллаган. Иқлими кескин континентал. Янв. нинг ўртача т-раси 1,8°, энг паст т-ра —33°, июлнинг ўртача т-раси 28,5°, энг юқори т-ра 45,3°. Вегетация даври 213 кун. Йиллик ёғин 100—150 мм, кўп қисми баҳор ва қишда ёғади. Ёввойи ўсимликлардан эфемер ва эфемероидлар, боялич, коврак, шўра, шувоқ, исириқ, қандим, ялтирбош, ранг, сак-совул ва юлғун ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан юмронқозиқ, эчкемар, қобон, тулки, қўшоёқ, тошбақа, қум бўғма илони, чархилон ва б. яшайди. Қушлардан қарға, тўрғай, тувалоқ, ҳакка, мусича, чуғурчиқ учрайди. Ёввойи ҳайвонлар муҳофаза қилинадиган қўриқхона бор. Экин майдонлари Аму-Қоракўл машина насос ст-ясидан суғорилади. Зарафшон дарёсининг қуйи оқими — Қорақўддарё, асосан, ер ости сувларини оқизувчи коллектор вазифасини бажаради. Фойдали қазилмалардан гил, қумтош, шағал, туз, нефть ва газ бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, туркман, татар, рус, қозоқ ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 12,7 киши. Шаҳар аҳолиси 20,9 минг киши, қишлоқ аҳолиси 104,1 минг киши (2005).

Хўжалиги. Туманда пахта тозалаш, ғишт з-длари, МТП, қурилиш ташкилотлари, автокорхона, нефть базаси, дон маҳсулотлари акциядорлик жамияти, деҳқон бозори ишлаб турибди. Кичик, ўрта ва йирик бизнес корхоналари, микрофирмалар, «Қоракўлтекс» қўшма корхонаси фаолият кўрсатади.

Қ.х.нинг асосий тармоғи пахтачилик, ғаллачилик, чорвачилик, полизчилик. Пиллачилик ҳам ривожланган. Ширкат, деҳқон, фермер хўжаликлари мавжуд. Суғориладиган майдонларга пахта, ғалла, картошка, сабзавот ва полиз, ем-хашак экинлари экилади. Мевазор, токзор, тутзорлар бор. Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки, парранда, шунингдек, туя боқилади.

Қ.тла 49 умумий таълим мактаби, болалар мусиқа мактаби, касб-ҳунар коллежлари, туман марказий кутубхонаси ва унинг тармоқлари, клуб муассасалари, маданият уйлари, маданият ва истироҳат боғи бор. Туман марказий касалхонаси, поликлиника, туғруқхона, қишлоқ врачлик, фельшер-акушерлик пунктлари, амбулаториялар, дорихоналар аҳолига хизмат кўрсатади. Қ.т. орқали халқаро т.й. ва автомобиль йўллари ўтган. Туман маркази билан қишлоқлар орасида ҳамда Бухоро ва Қоракўл ш.лари ўртасида автобус ва маршрутли таксилар қатнайди.

1931 й.дан «Қоракўлтекс садоси» туман газ. чоп этилади (адади 1125).

Исроил Назаров, Умар Рашидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.