Qoraqalpoğiston
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 284–295-b. — ziyouz.com
Qoraqalpoğiston O Ğ I S T O N , Qoraqalpoğiston Respublikasi — Özbekiston Respublikasi tarkibidagi respublika. 1924 yil 14 okt.da turkiston ASSR tarkibida Muxtor viloyat sifatida taşkil etilgan. Mayd. 166,6 ming km2. Aholisi 1569,4 ming kişi (2005). Poytaxti — Nukusş. tarkibida 14 tuman, 12 şahar, 14 şaharça va 124 fuqarolar yiğini bor.
Davlat tuzumi. Q. — parlament boşqaruv şakliga ega bölgan suveren demokratik respublika. Qonun çiqaruvçi oliy davlat vakolatli organi — köp partiyaviylik asosida 5 yil mud-datga saylangan deputatlardan iborat Qoraqalpoğiston Respublikasi Jöqorği Kengesi (QR JK). QR JK raisi respublika rahbari hisoblanib, u JK deputatlari orasidan 5 yil muddatga saylanadi (faqat ket-ma-ket 2 muddatdan oşmaydi). Davlat hokimiyatining oliy ijro etuvçi-boşqaruvçi organi Qoraqalpoğiston Respublikasi Vazirlar Kengaşi, ya'ni Qoraqalpoğiston Respublikasi huku-mati hisoblanadi. Q.da Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bilan bir vaqgda q. Oliy kengaşining 1993 y. 9 apr.dagi 12-çaqiriq 12- sessiyasida qabul qilingan Qoraqalpoğiston Respublikasi Konstitutsiyasiga amal qilinadi. Q. öz davlat ramzlari: gerb, madhiya va bayroğiga ega.
Tabiati. Q. Qizilqum çölining şim.-ğarbiy, Ustyurt platosining jan.- şarqiy qismi va Amudaryo del-tasida joylaşgan. Orol dengizining jan. qismi Q. hududida. Qizilqumning şim.- ğarbiy qismi Orol dengizi tomon pasayib boruvçi keng yassi tekislik bölib, qator tepa va qumli bar-xanlar (bal. 75 m dan 100 m gaça) uç-raydi. Alohida toğ massivlari (eng, yirigi — Sulton Uvays toğy, çöqqilari 473m va 485 m) bor. Suğoriladigan yerlar va suğoriş kanallari, asosan, deltaning öng sohilida. Ğarbida bir neçta botiqli (Borsakelmas, Asakaovdon botiqlarining bal. 29— 101 m) Ustyurt platosi joylaşgan. Plato Orol dengizi va Amudaryo deltasiga tik yon bağirli jarlik — çinklar hosil qilib tuşgan. Ustyurtdan jan.- şarqda Sariqamiş soyligining şim. çek-kasi joylaşgan.
Foydali qazilmalardan oş tuzi va glauber tuzi, mineral xom aşyo hamda quriliş materiallari va b. bor.
Iqlimi keskin kontinental, yozi quruq va qişi nisbatan sovuq, qor kam yoğadi. Yanv. oyining örtaça t-rasi janubda —4,9°, şim.da — 7,6°^ iYulda jan.da 28,2°, şim.da 26°. Yillik yoğin 110 mm, asosan, qiş va bahor oylarida yoğadi. Vegetatsiya davri 194— 214 kun. Eng yirik daryosi—Amudaryo (quyi oqimi). Amudaryo havzasi qad. suğoriladigan hudud sifatida ma'lum. Daryo suvidan suğorişda foydalaniladi. Nukus ş.da joylaşgan suv xöjaligi boşqarmasi Taxiatoş gid-rouzeli, Qipçoq gidropostidan Orol dengizigaça bölgan (283 km) hududdagi daryoning barça suv çiqariş inşootlarini nazorat qiladi. Örta va yuqori oqimlarda daryo suvi suğorişga köp sarflanişi natijasida hoz. Amudaryo Orol dengiziga bevosita quyilmaydi.
Q.ning eng yirik köli — Orol dengizi, şuningdek, Xöjaköl — Qora-jar köllar sistemasi bilan boğlangan Sudoçye köl sistemasi hamda Orol dengizining qurib qolgan qismida taşkil etilgan sun'iy suv havzalarida mavjud. Sönggi 40 yil içida Amudaryo va Sirdaryo havzalarida suğoriladigan yerlarning kengayişi natijasida Orol dengizi suv sathi 2005 y. boşiga 23 m pasaydi. Q.ning barça suv havzalaridan baliq ovlanadi, ularda baliq xöjaliklari taşkil etilgan.
Tuproqlari. Amudaryo deltasida allyuvial-ötloq, allyuvial ötloq-töqay, qurib qolgan köl va botqoqliklarda tipik şörxok, Ustyurt platosida va Qizilqumda taqir tuproqlar, Qiziljar, Töqmoqtoğ va Ustyurt platosida kulrangqönğir, Orol dengizining qurib qolgan tubida qumli çöl tuproqlari tarqalgan.
Q.da yuksak ösimliklarning 979 turi uçraydi. Ularning 41 tasi madaniy turga mansub. Yovvoyi ösimliklarning 176 tasi endemik, 11 tasi qoldiq (relikt) va 33 turi madaniy ösimliklarning yovvoyi ajdodlari. 7 turdagi ösimlik Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Q. hududi tropik bölmagan çöl zonasida joylaşganligi sababli ösimlik qoplami zonalar böyiça ajralib turadi: Ustyurt pla-tosi, Amudaryo deltasi, Qizilqum şim.-ğarbi va qoldiq past toğlar tabiiy geografik zonasi. Ustyurt land-şafti gipsli, şörxok va qumli çöl bölib, ösimliklari gipsofit, galofit va ozroq psammofitlardan ibo-rat. Bu hududda 400 dan ziyod yuksak ösimlik turi mavjud.
Amudaryo deltasida 655 turdagi gulli ösimlik ösadi. Deltaning suv havzalarida, aksinça, ösimlik turi kam, asosan, qalin töqay ösimliklari va qamişdan iborat. Qizilqumning şim.- ğarbiy qismida katta maydonlarda siyrak öt-butali çölga xos ösimliklar (kserofil boşoqlilar, qoraboş, efemerlar, yulğun, oq sak-sovul) ösadi.
Qoldiq toğlarda ösimlik turi nisbatan köp. Bu yerda 506 turga mansub yuksak ösimlik uçraydi.
Hoz. vaqtda Q. tabiiy ösimliklaridan yem-xaşak, örmon (töqay) xom aşyosi va dorivorlar sifatida, 50% yer maydonidan (9387,7 ming ga) yay-lov sifatida foydalaniladi. Q. örmon-töqay fondi 1129 ming ga maydonni egallaydi. Töqaylar asalariçilikda ham ahamiyatga ega. Respublikada dorivor ösimliklarning 364 turi mavjud.
Hayvonot dunyosi ham xilma-xil: umurtqali hayvonlarning 500 ga yaqin, şu jumladan, sut emizuvçilarning 68, quşlarning 300 dan ziyod, sudraluvçilarning 33, suv va quruqlikda yaşovçilarning 2, baliqlarning 50 ga yaqin turi ma'lum. Umurtqasiz hayvonlarning 3500 dan ortiq turi aniqlangan. Sönggi 10 yil içida Q. hayvonot dunyosi ança özgarişlarga uçradi. Köpgina turlar soni qisqardi va ular noyob yoki yöqolib borayotgan turlar qatoriga kiritildi. Sut emizuvçilarning 10, baliqlarning 12, quşlarning 37, sudraluvçilarning 10 turi Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Çölda sudralib yuruvçilardan kaltakesak, ilonlar; kemiruv-çilardan yumronqoziq, qumsiçqon, qöşoyeq; yirik sut emizuvçilardan jayran, böri, tulki; quşlardan saksovul soykasi, burgut, tuvaloq, söfitörğay; örgimçaksimonlardan çayon, falanga va b. yaşaydi. Töqaylarning hayvonot dunyosi nisbatan boy: qirğovul, ördak, ğoz, qoravoy, loyxörak; sut emizuvçilardan çiyaböri, töqay muşugi, böri, tulki, tolay quyon, qobon va b. Ondatra iqlimlaştirilgan. Amudaryo va Oroldan pilmay, sazan, taran, laqqa baliq va b. ovlanadi. Ba'zi turlar yöqolib ketgan va sanoat ahamiyatini yöqotgan. Şu bilan birga Q. suv havzalarida baliqning yangi 14 turi iqlimlaştirilgan.
Respublikada 3 maxsus qöriqlanadigan tabiiy hudud: «Badaytöqay» davlat qöriqxonasi, «Sayğoq» va «Sudoçye» buyurtma qöriqxonalari taşkil etilgan. Qöriqlanadigan hududlarning umumiy mayd. 1056,5 ming ga.
Aholisi, asosan, qoraqalpoq va özbeklar, şuningdek, qozoq, turk-man, rus, tatar, koreyslar va b. yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 9,4 kişi. Şahar aholisi 48,5%, qişloq aholisi 51,5%. Davlat tillari — qoraqalpoq va özbek tillari. Dindorlari — musulmon sunniylar. Yirik şaharlari: Nukus (siyosiy ahamiyati böyiça Toşkentdan keyin 2-örinda), Törtköl, Taxiatoş, Xöjayli, Qönğirot, Çimboy.
Tarixi. Q. hududida odam sönggi paleolit davridan yaşay boşlagan. Mil. av. 5-ming yillik — 2-ming yillik boşlarida aholi, asosan, Amudaryo deltasi va Orol, Kaspiy dengizlari yon atroflaridagi çöllarda joylaşgan. Mil.av. 2-ming yillik oxirida bu hududda suğoriladigan dehqonçilik paydo bölgan. Mil. av. 7— 6-a.larda Q. hududida qad. davlatçilik markazlari yuzaga kelgan. Mil. av. 4-a.da Axomaniylar saltanati tarkibidan ajralib çiqqaç, yagona qad. Xorazm davlati taşkil topdi. Qöyqirilgan-qal'a, Oyböğir va Burliqal'a ş.lari xarobalarini qaziş vaqtida qad. yozma yodgorliklar (mil. av. 4-a.ga oid), Qöyqirilganqal'a va Oqşoxonqal'ada qad. tasviriy san'at va haykalta-roşlik yodgorliklari topildi. xorazmşoxdarning Tuproqqal'a (mil. 3— 4-a. boşlari) saroyi sönggi antik dav . rning eng ulkan yodgorliklaridan biri hisoblanadi. 8-a.da arablar olib kelgan islom dini zarduştiylik aqidalarini surib çiqardi. 12—13- a.larda buyuk Xorazmşohlar davlati Ğarbiy Osiyo va Urta Şarkda eng yirik va kuçli davlat edi. 13-a.da möğullar isti-losidan söng bu davlat parçalanib ketdi. 14-a.da Xorazm Oltin Ördaning eng boy va madaniy viloyatiga aylandi. Q. hududidan Osiyodagi qöşni mamlakatlar, Daşti Qipçoq va Volga böyiga muhim savdo yöllari ötgan va xalqaro savdoda muhim ahamiyatga ega bölgan.
Qoraqalpoqlarning eng qad. etno-genezi Amudaryo deltasi va Orol-Kaspiyböyi çöllarida mil.av. 7 — 4-a. larda yaşagan sak-massaget qabilalari bilan boğliq. 6—8-a.larda mahalliy aholi bilan turkiy qabilalar qisman aralaşib ketgan. 8— 10-a.larda bijanak (peçeneg va ögizlar muhitida qoraqalpoq millati şakllana boşladi. Çingizxonning bosqinçilik harakatlari vohani çölga aylantirgan, Amudaryo quyi oqimi atroflarida yaşagan aholining köplab köçib ketişiga sabab bölgan. Qoraqalpoqlar ğarbga Özböy, Volga va Ural tomonga köçib ötganlar. U yerda Oltin Örda tarkibida bölganlar. Ular Raşiduddin asarida «qavmi kulohi siyoh» deb atalgan.
Qoraqalpoqlarning aksariyat qismi 17 — 18-a.ning örtalarida Sirdaryoning örta va quyi oqimlarida yaşagan. 18-a. ning örgalarida siyosiy voqealar, ya'ni qozoq xoni Abulxayrxon qoraqalpoq yerlariga hujum qilişi oqibatida ular Sirdaryo deltasidagi ğarbiy tarmoği — Janadaryo böylariga köçib ötdilar va Amudaryoning quyi oqimida yaşovçi qoraqalpoqlar orol özbeklari bilan birlaşib, markazi dastlab Qönğirot, söngra Şohtemir (hoz. Çimboy) bölgan davlat (Orol mulkini) tuzdilar. Qoraqalpoklar asosan, çorvaçilik, dehqonçilik va baliq ovlaş bilan şuğullanganlar.
1811 y.da qora-qalpoqlar Xiva xonligiga tobe böldi. 1873 y.darus podşo qöşinlarining Xivaga qilgan yurişidan söng va Gandimiyon şart-nomasi tuzilgaç, Amudaryoning öng sohilidagi qoraqalpoqlar yaşaydigan hudud Rossiyaga qöşib olingan va bu yerda Turkiston general-gubernatorligining Sirdaryo viloyati Amudaryo bölimi taşkil etilgan. Amudaryo bölimi 2 uyezd: markazi Törtköl qal'asi bölgan Şöraxon va markazi Çimboy bölgan Çimboy uyezdiga ajratildi. Şunday qilib, qoraqalpoqlar yaşaydigan hudud 2 ga ajratib taşlandi. Çap sohil qismi Xiva xonligi tarkibida qoldi. Bu esa qoraqalpoqlarning siyosiy va milliy birlaşuviga ğov böldi. Mustamlakaçilik zulmi 20-a. boşlarida zörayib ketdi. 1916 y.da Çimboy, Törtköl va b. joylarda podşo Rossiyasi siyosatiga qarşi qözğolonlar böldi. 1917 y.da podşo hukumati ağdarilgaç, öng sohil qismi Turkiston ASSR tarkibiga kirdi, 1918 y.da bu yerda şörolar hokimiyati örnatildi. 1919 y.da Çimboy volostida xalq qözğolonlari boşlandi. 1920 y.da Amudaryo bölimi Turkiston ASSRning Amudaryo viloyatiga aylantirildi. 1920 y. apr.da Xiva xonligi hududida Xorazm Xalq Sovet respublikasi tuzildi va uning tarkibiga qoraqalpoqlar yaşaydigan joylar ham kiritildi. 1924 y. aprelda Qozoğiston-Qoraqalpoğiston muxtor viloyati tuzildi. Uşa yilda çap va
öng sohil birlaşib, yagona Qoraqalpoq muxtor viloyati maqomida qozoğiston muxtor respublikasi tarkibiga kirdi. 1924 y. okt.da Örta Osiyo sovet respublikalarida milliy-davlat çegaralanişi davomida Turkiston ASSR tarkibidagi Q. muxtor viloyati tuzildi.
1929 y.da Taxtaköpirda köplab mahalliy aholi kolxozlaştiriş siyosa-tiga qarşi çiqdi. Bu voqea Q.ni Rossiya Federatsiyasiga bevosita qöşib oliş uçun asosiy sabab böldi. 1932 y. martda Q. muxtor viloyati q. muxtor respublikasiga aylantirildi. 1936 y.dan Özbekiston tarkibida.
Q. bir qança repressiyalarni boşdan keçirdi: 1917 — 22, 1928-30, 1932-33, 1934-36, 1936-38, ikkinçi jahon uruşi va uruşdan keyingi yillarda. Öşa davrlarda an'anaviy jamoat, xöjalik va madaniy munosabatlar yöq qilindi, bir neça ön ming kişi qatağonga uçradi.
1950—80 y.larda Q.da totaligar boşqaruv tizimi hukmron böldi. Paxta yak-kahokimligi, q.x.dagi ma'muriy buy-ruqbozlik siyosati agrof muhitning buzilişi va Orol dengizining qurişiga olib keddi. Orol fojiasi regionda ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib çiqardi, aholi soğliğining yomonlaşuviga olib keldi. 1990 y. 14 dek.da Q. Respublikasi suvereni-teti e'lon qilindi. 1991 y. 31 avg.da bu holat «Özbekiston Respublikasi davlat mustaqilligi asoslari töğrisida»gi Qonunda öz aksini topdi. 1993 y. 4 dek. da davlat madhiyasi tasdiqlandi. Milliy mustaqillik davrida respublika suverenitetining meyoriy-huquqiy asoslari mustahkamlandi, yangi ma'muriy hokimiyat tuzilmalari faoliyati örnatildi. Respublikada 17 şahar va tuman hokimiyati, fuqa-rolarning mahalliy öz-özini boşqariş organlari taşkil etildi, 200 dan ortiq jamoat taşkilotlari işlab turibdi.
Asosiy siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari va b. jamoat taşkilotlari. Q.da Özbekiston Xalq Demokratik partiyasining Qoraqalpoğiston Respublikasi taşkiloti (1995.25.12), «Adolat» Sotsial Demokratik partiyasining Qoraqalpoğiston Respublikasi taşkiloti (1996.27.02), «Fi-dokorlar» Milliy Demokratik partiyasining Qoraqalpoğiston Respublikasi taşkiloti (1999.22.01), Özbekiston tadbirkorlar harakatining Liberal Demokratik partiyasi Qora-qalpoşston Respublikasi taşkiloti (2004.23.01) hamda «Kamolot» yoşlar ijtimoiy harakatining Qoraqalpo-ğiston Respublikasi taşkiloti faoliyat körsatadi.
Dastlabki kasaba uyuşmalari taşkilotlari 20-a.ning 20-y.larida taşkil etilgan. 1951 y.ning avg. oyida Q. viloyat kasaba uyuşmalari kengaşi taşkil topgan. 2005 y.ning mart oyida kasaba uyuşmalari kengaşi Qoraqal-poğiston Respublikasi kasaba uyuşmalari taşkilotlari birlaşmasi deb qayta nomlandi. Uning tarkibiga işçi-xizmatçilarning 11 dan ortiq kasaba uyuşmasi kiritilgan: agrosanoat majmuasi, avtotransport va pul xöjaligi, aloqa. ta'lim va fan, soğliqni saqtaş, davlat muassasalari, madaniyat, mebel sanoati va kommunal-xöjalik korxonalari, yoqilğienergetika, geol. va kimyo sanoati, kiçik biznes. iste'molçilar kooperatsiyasi, savdo va tadbirkorlar, quriliş va sanoat qurilişi materiallari.
Xöjaligi. Q. — xöjaligi rivojlangan respublika. Q. hududida foydali qazilmalardan gaz, gaz kondensati, neft, quriliş va qoplama toşlar, gips va ohaktoş, keramzit, sement, kon-ruda va kon-texnika xom aşyosi olinadi.
Sanoatida işlov beruvçi va xom aşyo yetkazib beruvçi tarmoqlar mavjud bölib, ular quyidağilardan iborat: elektroenergetika; yoqilği sanoati; kimyo va neft kimyosi; maşi-nasozlik va metallsozlik; örmon. yoğoçni qayta işlaş va sellyuloza-qoğoz; un-yorma va aralaş yem; poli-grafiya sanoatlari.
Taxiatoş issiqlik elektr st-yasi respublika va qöşni viloyatlarning elektr energiyasiga bulgan talabini qondiradi (st-yaning örtaça yillik quvvati 443,4 MVt). 1996 y.da Qönğirot tumanida «Ustyurtgaz» korxonasining işga tuşirilişi bilan yoqilği sanoati vujudga keldi. 2004 y.da respublika buyiça 1697,1 mln. m1 gaz va 30,4 ming t kondensat yetkazib berildi. 1993 y.da «Nukuskabel» işga tuşirilişi bilan kabel sanoati vujudga keldi. Mustaqillik yillarida Qöngirot un z-di (1993), «Tört-köldon» (1997), kiçik novvoyxonalar va makaron i.ç. korxonalari bunyod etildi.
Yirik sanoat korxonalari Amudaryo tumanida (paxta z-di va ip pigiruv va töqimaçilik f-kasi), Beruniy tumanida (paxta, yoğ-moy z-dlari, töqi-maçilik korxonasi). Qunğirot tuma-nida (paxta, un-yorma z-dlari, «Us-tyurtgaz»), Törtköl tumanida (paxta, un tortiş z-dlari), Xöjayli tuma-nida (paxta, yoğ-moy, ta'mirlaş-me-xanika va gişt z-dlari). Çimboy tumanida (paxta, yoğ-moy, un-yorma z-dlari), Ellikqal'a tumanida (paxta z-di, «Elteks» aksionerlik jamiyati va «Yuniver» qöşma korxonasi), şuningdek, Nukus ş.da (vino z-di, poligra-fiya k-ti, «Kateks», «Nukus non», «Daunt» korxonalari, un-yorma z-di, 2 ta quriliş sanoati korxonasi) va taxiatoş ş.da (ta'mirlaş-mexanika va uyayorma z-dlari) faoliyat körsatadi.
Respublikada benzin, kerosin, dizel yonilğisi, ohaktoş, qoplama materiallar, yiğma temir-beton buyumlari, mebel, ip tolasi, paxta, tikuvçilik mahsulotlari. töqimaçilik galantereyasi, ösimlik moyi, göşt va göşt mahsulotlari. non, qandolatçilik va makaron mahsulotlari, un, yorma va b. işlab çiqariş yölga qöyilgan.
Qişloq xöjaligi, asosan. paxtaçilik, ğallaçilik (şoli va bug-doy yetiştiriş) va çorvaçilik (göşt, sut, qorakölçilik)dan iborat. Qx.ning yalpi mahsuloti hajmida paxta 22,4%, ğalla ekinlari 22,1%, çorva mahsulotlari 36,4% ni taşkil etadi. 2004 y.la umumiy ekin maydoni 251,2 ming ga, şundan 92,9 ming ga maydonga donli ekinlar, 102,9 ming ga yerga paxta. 13 ming ga yerga sabzavot-poliz, 34,2 ming ga yerga yem-xaşak ekinlari ekildi.
Çorvaçilik, asosan, göşt-sut yetiştirişga ixtisoslaşgan. 2005 y.da barça toifadagi xöjaliklarda 437,7 ming qoramol, 539,9 ming qöy va eçki, 844,7 ming parranda, 15,8 ming ot boqildi.
Transporti. Q. keng va turli-tuman transport tarmoğiga ega. T.y., havo, avtomobil transportlaridan keng foidalaniladi. 1994 y.da avto-mobil yöllarining umumiy uz. 4295 km, şu jumladan, qattiq qoplamali yöllar 4235 km bölgan. 1999 y.da Amudaryoga Nukus va Xöjayli ş.larini birlaştiruvçi avtomobil yölli köprik qurildi. Qoraözak — Miskin, Miskin —Gazöçoq. Miskin—Buzoqboşi t.y. qurib işga tuşirildi. 2005 y.da t.y. uzunligi 984 km ga yetdi. Nukusda trolleybus qat-novi yölga qöyilgan (1991). Nukus aeroporti 1940 y.da qurilib. 2003 y.da rekonstruksiya qilingan. 1 soatda 200 kişiga xizmat körsatadi. 1998 y.da Q.da «Özdunrobita» Özbekiston — Amerika qöşma korxonasinkng uyali telefon tarmogi faoliyat boşlagan.
Tibbiy xizmati. Respublikada 70 ta tibbiy muassasa (9485 örin), 246 am-bulatoriya-poliklinika muassasasi, ularning tarkibida 20 qişlok, uçastka vraçlik punkti, 6 şahar va mahalla vraçlik punkti, tuman markaziy kasalxonalariga qaraşli 14 poliklinika, 20 respublika va şahar hamda kasalxonalar bilan birlaşgan 20 poliklinika, 3 bolalar poliklinikasi, 2 respublika muassasalariga qaraşli poliklinika bor. 1991—2005 y.larda 61 qişloq vraçlik punkti; Nukus ş.da Respublika akuşerlik va ginekologiya i.t. in-tining filiali, 2 poliklinika (100 bemorni qabul qilişga möljallangan) qurildi. Q.da 3,6 ming vraç (har 10 ming aholiga 23,1 vraç, 15,5 ming örta tibbiy xodim (har 10 ming kişiga 98,7) faoliyat yuritadi. Har 10 ming kişiga kasalxonalarda 60,6 örin töğri keladi. Aholiga Özbekiston respublika şoşilinç tibbiy yordam markazining Nukus ş.dagi filiali, şuningdek, 14 tuman markaziy kasalxonasi va taxiatoş ş. kasalxonasi qoşidagi tez tibbiy yordam bölimlari xizmat körsatadi. Nukus ş.da 2 ta şahar poliklinikasi «oilaviy poliklinika» sifatida faoliyat yuritadi. Keyingi 10 yil içida respublikada hamşiralik par-varişi böyiça 75 örin taşkil etilgan. Nukus ş.da 1998 y.dan Skrining markazi, 2003 y.dan esa bir smenada 100 ösmirni qabul qilişga möljallangan respublika ösmirlar markazi işlab turibdi. Respublikada Toşkent pediatriya in-tining filiali, 4 tibbiyot kolleji mavjud. 9 sanatoriy-profilak-toriy (1200 örin) faoliyat körsatadi.
Sporti. Q. sportçilari sportning kuraş, boks, futbol, oğir atleti-ka, voleybol, basketbol, ot sporti turlari va b. böyiça mamlakat muso-baqalarida iştirok etib kelmoqdalar. Q.da 14 stadion, 467 sport zali, 3159 sport maydonçasi, 3 suziş hav-zasi, tennis kortlari va b. sport inşootlari bor. Bir qança qoraqalpoq sportçilar Özbekiston, Osiyo, jahon sport musobaqalarida qatnaşib, ğoliblikni qölga kiritganlar yoki sov-rinli örinlarni egallaganlar. Q. sportçilari «Umid nihollari», «Barkamol avlod», studentlar universia-dalarida muvaffaqiyatli qatnaşib kelmoqdalar. Muaytay böyiça 5 karra jahon çempioni Erkin Qutiboyev, oğir atletika böyiça Osiyo çempioni Baxtiyor Nurullayev, Olimpiada öyinlari kumuş medali sovrindori Sergey Sirsovning nomlari maşhur. 12-Osiyo öyinlarida boks böyiça Ali-şer Avezboyev, futbol böyiça Ber-dax Allaniyazov, eşkak eşiş böyiça Baxtiyor Davletyarovlar ğoliblikni qölga kiritdilar. Respublikada xalqaro toifadagi sport ustalari, sport ustaligiga nomzodlar, 1 toi-fadagi sportçilar tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 2004/05 öquv yilda Q.da 763 umumiy ta'lim maktabi faoliyat körsatib, ularda 338 mingdan ziyod öquvçiga 36,1 ming öqituvçi ta'lim beradi. «Pro-T4-Ş gress» ta'lim va taraqqiyot markazi Özbekistondagi 21 -a. maktabining ando-zasi sifatida tan olindi. Öqitişning noan'anaviy uslublaridan foydalaniş, eng yangi
darsliklar, öquv dasturlari, audio va videotexnikalarni qöllaş öquvçilarga ingliz tilini örganişga yordam beradi. Uning filiallari Qönğirot, Törtköl, Xöjayli tumanlarida oçilgan. Öquvçilarning kompyuter savodxonligini oşirişga alohida e'tibor berilgan. 6 yoşdagi bolalarni kasbiy yönaltiriş va ularni maktabdagi öqişga tayyorlaş maqsadida şahar va tuman xalq ta'limi bölimlari qoşida «Diagnostika markazlari» taşkil etilgan. 72 kasb-hunar kolleji, 5 akademik litsey bor. Bu örta maxsus öquv yurtlarida 60,6 ming öquvçi öqiydi. Q.da Qoraqatoq universiteti, Nukus pedagogika instituti hamda Toşkent tibbiyot pediatriya in-ti bilan Toşkent agrar un-tining filiallari bor. Ularda 9 mingga yaqin talaba ta'lim olmoqda.
35 ilmiy muassasa, şu jumladan, ÖzR FA Qoraqalpoğiston bölimiga qaraşli 6 ta bölinma (ÖzR FA Qora-qalpoğiston bölimining tabiiy fanlar kompleks in-ti, Bioekologiya in-ti, Orolböyi ijtimoiy-iqtisodiy muammolar in-ti, N.Dovqorayev nomidagi Til va adabiyot in-ti, Tarix, arxeologiya va etnografiya in-ti, Qoraqalpoğiston klinik va eksperimen-tal tibbiyot ilmiy tadqiqot inti), Botanika boği işlab turibdi.
Matbuoti, radioeşittiriş va televideniyesi. Q.da 5 respublika, 14 tuman, 1 şahar (Nukus), 20 tarmoq gaz. lari, 2 byulleten va 9 jurnal naşr etiladi. Şulardan yiriklari: «Yorqin Karaqalpaqstan» (1924 y.dan), «Vesti Karakalpakstana» (1919 y.dan), «Qaraqalpaqstan jaslari (1931 y.dan)», «Amu tongi» (1991 y.dan), «Ustoz jolm» (1998), «Garezsizlik xem nmzam» (1996 y.dan), «Davr közgusi» (1978 y.dan), «Madaniyat xem sport» (1997 y.dan), «Amudaryo» (1932 y.dan), «Vestnik» (1960 y.dan), «Aral qmzlari» (1991 y.dan), «Ilim xem jemiyet» (1991 y.dan), «Saniyat» (2003 y.dan), «Eko-nomika xem bank» (2003 y.dan), «Karakalpakstan» (2002 y.dan), «Bilim xem ondiris», «Jipek jolm» (1999 y.dan). Q. radiosining eşittirişlari 1932 y. yanv.da boşlangan. Dastlab radioeşittirişlar qisqa axborotlar tarzida taşkil qilingan. 1935 y.da ularning hajmi 3 soatgaça yetkazilgan. Hoz. kunda Q. radiosi kuniga 6,5 soat hajmda eşittirişlar olib boradi.
Q televideniyesi dastlab 1964 y. 5 noyabrda efirga çiqdi. Ilk faoliyati davrida körsatuvlar keçki paytda 1,5 soat hajmda berilgan. Hoz. kunda ertalab 1,5 soat va keçki payt soat 19 dan yarim tungaça, dam oliş kunlari telekörsatuvlar olib boriladi.
Adabiyoti. Qad. va boy tarixga ega qoraqalpoq folklorining asosini lirik va epik asarlarning barça turlari taşkil etadi. Lirik janr asarlariga xalq, marosim qöşiqlari (yor-yor, xaujar, jöqlov, yaramazon, gulap-san, badik va b.), aytis (aytişuv, qöşiq-bellaşuvlar), matal va maqollar, masallar, tez aytiş; epik janr asarlariga ertak, tölgov, terma, dos-tonlar kiradi.
Dostonlar qoraqalpoq folklorining asosiy janri bölib, 4 tur (qahramonlik, lirik, ijtimoiy-maişiy, tarixiy dostonlar)ga bölinadi. Qoraqalpoqlarda keng tarqalgan doston «Alpamis» dostoni. Şuningdek, «Yedige», «Qublon», «Qirq qiz» dostonlari maşhur.
Qoraqalpoq mumtoz adabiyotining yirik namoyandasi şoir Jiyen jirovning (1730—84) faoliyati muhim ahamiyatga ega. Özining «Uluğ toğ», «Pösgan yel» dostonlarida qoraqalpoqlarning Xorazmga köçib keliş tari-xini yozgan. Qoraqalpoqlarning turkistondan köçib kelişiga şoirning yana bir «Xuş böling, döstlar» şe'ri bağişlangan. Yana bir şoir Kunxöja şe'rlarida özi yaşagan davrdagi xalq hayotini tasvirlagan. Ajiniyazning ijodi 19-a.da ijod qilgan qora-qalpoq şoirlari orasida yetakçi örinni egallaydi. Uning asarlari alohida töplamlar sifatida qoraqalpoq, özbek, qozoq va rus tillarida çop etilgan. Berdaq şoirning lirik, satirik, didaktik şe'rlari, tarixiy dostonlari diqqatga sazovor. Şunin-gdek, Oteş Alşinbay öğli (1828— 1902), Kulmurot Qurbon öğli (1845— 1926), Omar Sugirimbet öğli va b. şoirlarning şe'r, doston va b. asarlari qoraqalpoq adabiyoti tarixida munosib örin egallaydi.
20-a. boşlarida qoraqalpoq adabiyotida şe'riyat yetakçilik qildi. Hoz. zamon qoraqalpoq adabiyotining asosçilari A. Musayev, S. Majitov, K. Avezov, K.Yorma-nov, I. Fozi-lov, N.Dovqorayev, A. Begimov, J. Aymurzayev, D. Nazberganov, M. daribayev, A. Şomu-ratov, S. Qurbon-niyozov va b.ning ijodida madaniyat va ma'rifat, ta'lim, mehnat, tabiat gi, ayollar tengligi niy masalalar asosiy böldi.
20-a.ning 20—40-y.laridagi qoraqalpoq adabiyotida Qozi Maulik Bekmuham-mad öğli (1885—1950), A.Dabilov, S. Nurimbetovlar ijodida xalq oğzaki ijodining boy an'anaviy merosi keng tasvirlangan. 1940—45 y.larda qoraqalpoq adabiyotida taşviqot-tarğibot yönalişidagi publitsistik asarlar bilan felyeton, oçerk, qisqa hikoyalar yaratila boşladi. Badiiy asarlarning asosiy mavzusi faşizm ustidan ğalaba qozoniş, qahramonlik ğoyalari bölib, badiiy asarlarda ham uruş qahramonlarining obrazlari yaratilgan.
Uruşdan keyingi davrda (1946—60) şe'riyat, proza, dramaturgiya, bolalar adabiyoti, adabiyotşunoslik va adabiy tanqidçilik rivojlandi. Öşa davrda yozuvçi va şoirlardan I. Yusupov, T.Jumamuratov, B. Qaipnazarov, B. Ismoilov, X.Turimbetov, O.Xöjaniyozov, T.Qaipbergenov, K.Sultonov, G.Seytnazarov, T.Seytjonov, J. Dilmurotov, S.Pirjonov va b. ning ijodi samarali böldi. Adabiy tarjimaşunoslikka ham köp e'tibor berildi. Qoraqalpoq yozuvçilarining köp asarlari, ba'zi adiblarning töplamlari özbek, rus, qozoq tillariga tarjima qilindi. Öz navbatida boşqa xalqlar adabiyot vakillarining saylanma asarlaridan qoraqalpoq tiliga ögi-rilgan tarjimalari naşr qilina boşlandi.
1960—80 y.lar qoraqalpoq dramaturgiyasida P.Tölegenovning «Onalar», «Kölanka», «Inson taqdiri», J. aymurzayevning «Ber-daq», «Qadrdon dok-tor», S.Xojaniyo-zovning «Suymaganga suykanma», «Ahmoq podşo», T. Seytjonov, I. Yusupovning pyesalari (A.Şamuratov b-n birgalikdagi) muhim ahamiyat kasb etadi. Şu davrda lirik-epik şe'riyat mazmuni va mavzusi, uning janr jihatdan öziga xosligi rivojlandi va boyidi.
1970—80 y.lar dramaturgiyasida teatr sahnalarida qöyilgan K.Rahmonovning (1942—2002) «U dunyoga taklif» tragikomediyasi, «Injiqning muhab-bati» komediyasi, I.Yusupovning «Ajiniyaz» operasi librettosi yangi muhim hodisa sifatida tan olindi. X. Saparov, Ş. Dilmurotov va b.ning şe'riy töplamlari qoraqalpoq bolalar adabiyotiga qöşilgan muhim hissa böldi. 1970—80 y.lardagi qoraqalpoq prozasi G.Yesemuratova, U.Pirjanov, A.Atajanov, J. Seytov, S.Bahodiro-va, X.Hamidov, K. Mambetov, O.Bek-baulov, I.Qurbonboyev, S.Soliyev, M.Qayipov kabi yozuvçilar bilan boy-idi. Hoz. zamon qoraqalpoq prozasining rivojlanişida T.Qaipbergenovning ijodi alohida örin tutadi.
Hoz. zamon qoraqalpoq şe'riyatini ğoyaviy-mavzuli badiiy-estetik jihatdan boyitişga I.Yusupov salmoqli hissa qöşdi. 1980-y.larning 2-yarmida K.Mambetovning «Xujdan». O.Abdurahmonovning «Bösağa», A.Otepbergenovning «Dözax içida», K.Rahmonovning «Oqibat», Ş.Seytovning «Xalqobod» romanlari yaratildi. Şe'riyatga öz ovoziga ega bölgan K.Karimov, K.Reymov, N.Toreşova, M.Jumanazaro-va, O.Seytayev, O.Satbayev, J.Xöşniyozov, X.Dauletnazarov, J.Izboskanov, X.Ayimbetov kabi iste'dodli ijodkorlar kelib qöşildi.
Teatr sahnalarida tragediya, komediya, tragikomediya janrlaridagi K. Rahmo-novning «Laqqilar kasalxonada», S.Jumagulovning «Ekstrasens», «Kuyovingni berib tur», K. Matmurotovning «Farzand», M.Nizamovning «Noyob nusxa», J. Xöjanovning «Qöşnimning qizi» asarlari qöyildi.
Qoraqalpoğiston adabiyotşunoslik faniga 1930-y.larda N.Dovqorayev (1905-53), K.Aymbetov (1908-73), I.Sagitov (1908—93)lar tomonidan asos solingan. Ularning davomçilari: M.Nurmuhammedov (1930 — 86), N.Japakov (1914—75), S.Ahmetov (1929-96), K.Maksetov (1927-2003), G.Yesemuratov (1930), J.Narimbetov (1937 — 2004), K.Sultanov (1932- 2000). K.Mambetov (1942-2001), T.Mambetniyazov (1930), K.Bayniyazov (1934), S. Bahodirova (1944), A.Paxretdinov (1938) va b.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Qoraqalpoqlar san'atini örganiş xalqning uzoq ötmişi bilan tanişişga imkon beradi. Uning izlarini antik davr me'moriy yodgorliklari-da, mas, Tuproq-qal'aaatç Xorazm sivilizatsiyasiga, oid devoriy tasvirlarda köriş mumkin. Qoraqalpoqlar san'atining sarçaşmalari Şarqiy Yevropa va Osiyo qad. madaniyati bilan çambarças boğliq. Qoraqalpoq ornamentlari Kiyev yaqinidan topilgan — kumuşdan yasalgan tamğali belboğ qadamalari, fibullar va çakka halq-alarida ham uçraydi. Bu tasodifiy emas, çupki «qora kulohlar» qabilalari 12-a.da Kiyev Rusining çegarasida yaşagan. Çirikrabotpa topilgan zargarlik buyumlaridagi motivlarni qoraqalpoq ornamentining timsoli deb hisoblaş mumkin. Qoraqalpoqlarda xalqning öziga xos etnik xususiyatlari gilam va kaşta buyumlarida yaqqol aks ettirilgan. Ularga qöşni bölgan xalqtar orasidan qoraqalpoqtarda köproq turkman ornamenti va naqşlariga yaqinlik seziladi. Qoraqalpoq kigiz va namatlaridagi bezaklar juda qiziqarli bölib, ularga naqş tuşiriş texnikasi öziga xos. qozoqlarnikidan farqli ölaroq, applikatsiya yöli bilan tuşiriladi. Ularda bezaklar tölqin körinişida böladi, bu juda qad. ornament bölib, suv ramzini bildiradi. Çunki qoraqalpoqlar qad. dan daryo va köl böylarida yaşab kelganlar. Ularda qadimdan movut va fil suyagi bilan qadama naqşli yoğoç öymakorligi rivojlangan. Qoraqalpoğiston hududida antik, örta asr va yangi davrlarga oid me'morlik yodgorliklari mavjud. Me'morlik va tarixiy yodgorliklardan 237 tasi röyxatga olingan, ulardan 145 tasi arxeologiya, 25 me'morlik va 67 tasi monumental yodgorliklardir. beruniy tumanidagi Sulton Uvays Bobo (P-14-a. lar), keçirmas Bobo (17— 19-a.lar); Törtköl tumanidagi Qalan-dardağ (18-19-a.lar). Norinjon Bobo (12—14-a.lar) majmualari, Xöjayli tuma-nidagi Mazlumxon Sulu va Mizdahqon (11 —19-a.lar); Qönğirot tuma-nidagi Beleuli (12— 14-a.lar). davut Ota maqbarasi; Möynoq tumanidagi Hakim Ota maqbarasi va qabristoni, Ellikqal'a tumanidagi Ayozqal'a-1 va Ayozqal'a-2 (3—8-a.lar), Tuproqqal'a (3- a.) eng muhim yodgorliklardir.
20-a.da Q.da gasviriy san'at şakllari rivoj topdi (I.Savitskii, Q.Soipov, J.Izentayev, J.Quttimurodov va b.). Nukusda Qoraqalpoğiston davlat sanat muzeyi, Qoraqal-pogiston Respublikasi ölkaşunoslik muzeyi faoliyat körsatmoqda. Qoraqalpoq san'ati an'anaviy şaklga, çuqur tarixiy ötmişga ega. Bugungi Q. san'atda öziga xos milliylik saqlanib qolgan mintaqadir. Xalq orasida ötov, hovli an'anaviy yaşaş joylari hisoblanadi. Bugungi kunda ham san'atdagi an'anaviylik hamda milliy öziga xoslik saqtanib qolgan va öz rivojlanişiga ega.
Musiqasi. Q. musiqa madaniyati uzoq tarixga ega bölib, hoz. kunda boy musiqiy folklor, oğzaki an'anadagi professional musiqa va, şuningdek, 20-a.da rivoj topgan kompozitorlik ijodiyoti namunalariga egadir.
Musiqiy folklor şakllar asosini qöşiqlar taşkil etadi. Xalq marosimlari bilan boğliq bir qança janrlar (mav-sum marosim qöşiqlardan «Aydar-aydar» — şamolni çaqiriş, dinii marosim — «Yaramazan», oilaviy marosim va maişiy qöşiqlardan «Yar-yar», «Heujar», «Ölen», «Sinsiu», «Joqlau» va b.) uning eng qad. qatlamini taşkil etadi. Badiiy mazmuniga köra xalq qöşiqlari işqiy-lirik, tarpxiy, marosim, ayollar (qizlar), bolalar qöşiqtaridan iborat. Ularning aksariyati diatonik ladlarga asoslanib, ohanglari melizmatik bezaklarga boy, kuyçanlik xususiyatlarga ega. Qoraqalpoqtarda islomdan oldingi madaniyat hisoblanuvçi ruhlarni çaqiriş. ular yordamida bemorlarni davolaş uçun por-xan (parixon)lar tomonidan ijro etilgan aytimlar ham saqtangan («badik», «gulapsan»). Folklor musiqasida ayollar (qizlar)ning çangqöbiz musiqasi, yigit-qizlarning teatrlaşgan öyinqöşiqtari, laparlari («yağln baxar») mavjud.
Qoraqalpoqparning oğzaki an'anadagi professional musiqasining markaziy qismini doston musiqasi egallaydi. Qoraqalpoq doston ijroçilari 3 turga bölinadi; jirovlar, bax-şilar va qissaxonlar. Ularning har biri öziga xos ma'lum ijtimoiy-siyo-siy şaroitda yuzaga kelgan bölib. bir-biridan repertuarilagi dostonlar mazmuni, ijro uslubi. doyeton aptim kuylarn hamda muspqiy çolgu jörna-vozligi jihatidan farq qpladi. Jirovlar faoliyati an'anaviy ijodning eng qad. qatlamiga mansub bölib, qahramonlik dostonlarni («Qoblan». «Şaryar», «Yedige», «Atpamis». «Mas-patşa»), tarixiy tölgovlarni içki ovozda qöbiz jörligila ijro etişadi. Baxşi (baqsi) lar işqiy-lirik va qahramonlik dostonlarni («Yusuf-Zulayha», «Zaure-Tlyir». «Yusuf-Ahmet», «Göröğli») hamda mumtoz şe'riyati asarlarini oçiq ovozda. dutor va ğijjak jörligila (gohida bulamon ham qöşiladi) ijro etişadi. Kuylar murakkabligi. ifoza vositalar boiliti bilan jirovdan farq qiladi. Kissaxoplar köpinça savodxon şaxslar bölib, xalq yiğnnlarida dostoi qulyozmalarini öqib yokn yoddan aytib berişadi. Ular şerlarni faqat öziga xos. nuçq intonaiiyasiga yaqin aytim kui (namaTtarga solib, musiqiy ço.pu jörligisnz oçiq ovozda ijro etişadi.
Millny musiqa çolğulari qatoriga dostonçilarçing çolgulari bölmiş qöbiz, lutor, gijjak (girjek) va bölamondai taşqari çapgqöbiz, qamiş surnay va bolalar xuştagi («iskirauik») kiradi. Utmişda qoraqadpoklarda çindov\l. surnay. karpay. nogo-ra, dap (doira) kabi çolğularning mavjudligi haqida qahramonlik dostonlarida ma'dumotlar sakdangan. Bularlan qöbiz va d\tor keng tarqalgan. ularda mohir sozandadar tomonidan krrakalpoq mumtoz çolgu kuylari çalinadp. Ayniqsa. dutor kuplari orasnda «Mu-xalles», «Naliş» kabi tutjumip kunlar şaklan murakkab va pfoda vositalarining boyligi bilan ajralib turali. Qoraqalpoq an'anaviy musiqa rivojlanişiga 20-a.la Nuraoullo jnrsv. Yerpölat jirov. Höqnz jirov, Jumaboy jirpv, Qiyos baxşi Hayratdinov. Japak baxiş Şomurotov. Yesjap baxşi Qospölatop, Kenjaooi baxşi Tilevmurotov, Qoraqalpoğpston xalq artisti T.Qurbonov va 6 salmoqli hissa qöşdilar.
20-a.ning 2 çoragidan boşlab milliy kompozitorlik ijodiyoti şakllana boşladi. Musiqali dramalar, kiçik simfonik asarlar, kamer asarlar va h.k. yozildi. Bu sohaga Jaaq baxşi Şomurotov salmoqli hissa qöşdplar. 1970-90-y. larga kelib opera, opatoriya. Simfoniya, sonata kabi iirik janrlardagi asarlarning ilk tajribalari paydo böldi «Ajiniyaz» operasi (1974), «Birinçi qoraqalpoq simfoniyasi» (1971). birinçi milliy baleti «Oy-jamol» (1996), Ğ.Demesinovning 2 simfoniyasi, fortepiano va orkestr uçun konnertlari va b. O.Şomurotova, Ye.Şeraziyeva, R. Seşpov, S.Mam-betova, O.Otamurotova, I.Rafiqova. D.Kaipov va b. zamonaviy musiqa madaniyatiga sad\yuqli hissa qöşdilar. Respublikaning madaniy hayotida si.m-foçik orkestr. katta xor jamoasi va balet truppasi fao.t iştirok etmoqla. Şuningdek, Berdaq nomidagi filar-\yuniya (1946 y.), Qoraqalpoq davlat teleradioqömitasi qoşidagn xalq çol-ğulari orkestri, «Ayqulaş» aşula va raqs ansambli, «Muxalles» dutorçilar ansambli va b. musiqiy jamoalar faoliyat yuritmoqta. Qoraqalpoğiston o.m-maviy (estrada) musiqasi sohasida «Öynasin» vokal çolgu ansa\:bli. «Yeulzor», «Saubet». «Miiras», «Jigitlar» guruhlari, Z.Xöjanazarova (1961-92).' r'Kutekeyeva. M.Sapayeva. D. Mambetmuratov. Ye.Munteyeva, M.Otamurotov. G.Ollabergenova kabi zstrada xonanlalarn maşhur.
Musiqiy bilim sohasida bolalar muspqa maktablari. Nukuyeda musiqa koldeji. malaniyat kolleji. oliy öquv yurtlari (Nukus un-ti va b.)da musiqiy kafedralar faoliyat körsat\:oqda.
Teatri. Drama va teg.trning e.tement-darida qoraqatpoq xalqnning urf-odatlari va öppnlarida, xatq dostonlari-da. xalq ustalarining ijodiyetida, professionat söz ustalarining san'ati (0\1irbek laqqi. Kampakat-Kampir. Davlat Laqqi. Tinnmqiz)da mujassamlaşgan. 19-a.da masxarabozlarning san'-ati keng tarqalgan. 20-a. boşlarpga kelib teatr professionaz san'at darajasida şakllanli. 1930 y. Törtkölda musiqali drama teatrp taşkil etildi. keyinçaşk unga K.S. Stanislavskiy. 1990 y.da Berdaq nomi berildi. Undan taşqarp Respublikada Qoraqalpoq teatri, 1978 y.la tuzilgan S. Xöjaniyozov nomidagi Davlat yoş tomoşabinlar teatri va 1990 y.dan Davlat köğirçoq teatri faoliyat körsatmokda
Kinosi. 1970 i. 19 fevralda Nukusda Özbeknston ilmiy-ommabop va hujjatli fnlmlari Toşkent kinostudiyasining Qoraqalpoq filiali oçildi. 1970 y.ning örtalariga kelib yoş qoraqalpoq kino san'ati rivojlana boşladi. 1990 y. aprelda uşbu filial bazasida Nukus ş.da «Qoraqalpoq-film» kinostudiyasi vujudga keldi. T.Kalimbetovning «Qalpoqça» (1990), «Qaytiş» (1992) kabi dastlabki badiiy qisqa metrajli filmlari yara-tildi. A.Sultonov ssenariysi asosida «Elim degan er edi». «Ayriliq» kabi hujjatli filmlari ekranga çiqli. Ekologiya, Afgon uruşi. X\okayli arxitekturasi, MDH prezidentlarining uçraşuvi mavzularida filmlar yaratildi. 2002 y.da işlangan «Ona» filmi Buxoro kinofes-tivalining maxsus mukofotiga sazovor böldi. 2003 y. iyul oyida Ins-bruk ş. (Avstriya)da ötkazilgan 12-Xalqaro kinofestivalida «Otabegi» hujjagli filmi qatnaşdi. 2004 y. noyabr oyida Gollandiyada ötkazilgan .YUĞA xadqaro kinofestivalida qagnaşgan «Quduq» hujjatli filmi şu oyning özida Bilbao (Ispaniya) ş.da ötkazilgan Xalqaro kinofestivalida festivalning eig yaxşi rejissura uçun kumuş sovriniga ega böldi.
Taşqi iqtisidiy aloqalari. Respublikaning taşqi savdo aylanmasi 2004 y. uçun 95559,4 ming AQŞ dollari yoki 2003 y. darajasidan 50.2% ortiq. Jumladan. eksport 35160,5 ming AQŞ dollari yoki 2003 n.darajasidan 45.2% ortiq; import 60398.9 ming AQŞ dollari yoki 2003 y.darajasidan 53,3% köp.
2004 y.da taşqi savdo aylanmasining umumiy hajmiga nisbatan asosiy ta.şqi savdo hamkorlari: Xi-toy — 33.4%. Yeyermaniya — 14,6%, Buyuk . Britaniya — 8,1%, Şveysa-rnya — 6,4%. Avstriya — 5.7%. Italiya — 4.1%. Fransiya - 2,9%. AQŞ — 2.5%. Potşa —2,3%, Belgiya — 1.7%ni taşkil qi.t.ti. Asosiy savlo hamkorlari bölib yaqin xori-jiy mamlakatlardan Rossiya (13.1%) va Qozoğiston (1.0%) hisoblanadi.
Eksportdagi asosiy örinni paxta tolasi egallaydi, uning uluşi umumiy eksportga nisbatan 85,3%, şundan uzoq xorij mamlakatlariga eksport 87,1% va yaqin mamlakatlarga 12,9%ni taşkil qiladi. Import strukturasida asosiy uluş maşina va asbob uskunalari — 78,3%, kimyo mahsulotlari —6,7%, qora va rangli metallar — 5,9%, oziq-ovqat mahsulotlari — 3,2%ga töğri keladi.
Ad.: Tolstov S.P., Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Kamalov S.K., Karakalpaki v XVIII—XIX vv. (K istorii vzaimootnoşeniy s Rossiyey i sredne-aziatskimi xanstvami), T., 1968; Nurmuxammedov M.K., Jdanko T.A., kamalov S.K., Karakalpaki. Kratkiyoçerk istorii s drevneyşix vremen do naşix dney, T., 1971; Nurmuxammedov M.K.,Antologiya Karakalpakskoy poezii, T., 1968.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
Қ О Р А Қ А Л П О Ғ И С Т О Н , Қорақалпоғистон Республикаси — Ўзбекистон Республикаси таркибидаги республика. 1924 йил 14 окт.да туркистон АССР таркибида Мухтор вилоят сифатида ташкил этилган. Майд. 166,6 минг км2. Аҳолиси 1569,4 минг киши (2005). Пойтахти — Нукусш. таркибида 14 туман, 12 шаҳар, 14 шаҳарча ва 124 фуқаролар йиғини бор.
Давлат тузуми. Қ. — парламент бошқарув шаклига эга бўлган суверен демократик республика. Қонун чиқарувчи олий давлат ваколатли органи — кўп партиявийлик асосида 5 йил муд-датга сайланган депутатлардан иборат Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси (ҚР ЖК). ҚР ЖК раиси республика раҳбари ҳисобланиб, у ЖК депутатлари орасидан 5 йил муддатга сайланади (фақат кет-ма-кет 2 муддатдан ошмайди). Давлат ҳокимиятининг олий ижро этувчи-бошқарувчи органи Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, яъни Қорақалпоғистон Республикаси ҳуку-мати ҳисобланади. Қ.да Ўзбекистон Республикаси Конституцияси билан бир вақгда қ. Олий кенгашининг 1993 й. 9 апр.даги 12-чақириқ 12- сессиясида қабул қилинган Қорақалпоғистон Республикаси Конституциясига амал қилинади. Қ. ўз давлат рамзлари: герб, мадҳия ва байроғига эга.
Табиати. Қ. Қизилқум чўлининг шим.-ғарбий, Устюрт платосининг жан.- шарқий қисми ва Амударё дель-тасида жойлашган. Орол денгизининг жан. қисми Қ. ҳудудида. Қизилқумнинг шим.- ғарбий қисми Орол денгизи томон пасайиб борувчи кенг ясси текислик бўлиб, қатор тепа ва қумли бар-ханлар (бал. 75 м дан 100 м гача) уч-райди. Алоҳида тоғ массивлари (энг, йириги — Султон Увайс тоғй, чўққилари 473м ва 485 м) бор. Суғориладиган ерлар ва суғориш каналлари, асосан, дельтанинг ўнг соҳилида. Ғарбида бир нечта ботиқли (Борсакелмас, Асакаовдон ботиқларининг бал. 29— 101 м) Устюрт платоси жойлашган. Плато Орол денгизи ва Амударё дельтасига тик ён бағирли жарлик — чинклар ҳосил қилиб тушган. Устюртдан жан.- шарқда Сариқамиш сойлигининг шим. чек-каси жойлашган.
Фойдали қазилмалардан ош тузи ва глаубер тузи, минерал хом ашё ҳамда қурилиш материаллари ва б. бор.
Иқлими кескин континентал, ёзи қуруқ ва қиши нисбатан совуқ, қор кам ёғади. Янв. ойининг ўртача т-раси жанубда —4,9°, шим.да — 7,6°^ иЮлда жан.да 28,2°, шим.да 26°. Йиллик ёғин 110 мм, асосан, қиш ва баҳор ойларида ёғади. Вегетация даври 194— 214 кун. Энг йирик дарёси—Амударё (қуйи оқими). Амударё ҳавзаси қад. суғориладиган ҳудуд сифатида маълум. Дарё сувидан суғоришда фойдаланилади. Нукус ш.да жойлашган сув хўжалиги бошқармаси Тахиатош гид-роузели, Қипчоқ гидропостидан Орол денгизигача бўлган (283 км) ҳудуддаги дарёнинг барча сув чиқариш иншоотларини назорат қилади. Ўрта ва юқори оқимларда дарё суви суғоришга кўп сарфланиши натижасида ҳоз. Амударё Орол денгизига бевосита қуйилмайди.
Қ.нинг энг йирик кўли — Орол денгизи, шунингдек, Хўжакўл — Қора-жар кўллар системаси билан боғланган Судочье кўл системаси ҳамда Орол денгизининг қуриб қолган қисмида ташкил этилган сунъий сув ҳавзаларида мавжуд. Сўнгги 40 йил ичида Амударё ва Сирдарё ҳавзаларида суғориладиган ерларнинг кенгайиши натижасида Орол денгизи сув сатҳи 2005 й. бошига 23 м пасайди. Қ.нинг барча сув ҳавзаларидан балиқ овланади, уларда балиқ хўжаликлари ташкил этилган.
Тупроқлари. Амударё дельтасида аллювиал-ўтлоқ, аллювиал ўтлоқ-тўқай, қуриб қолган кўл ва ботқоқликларда типик шўрхок, Устюрт платосида ва Қизилқумда тақир тупроқлар, Қизилжар, Тўқмоқтоғ ва Устюрт платосида кулрангқўнғир, Орол денгизининг қуриб қолган тубида қумли чўл тупроқлари тарқалган.
Қ.да юксак ўсимликларнинг 979 тури учрайди. Уларнинг 41 таси маданий турга мансуб. Ёввойи ўсимликларнинг 176 таси эндемик, 11 таси қолдиқ (реликт) ва 33 тури маданий ўсимликларнинг ёввойи аждодлари. 7 турдаги ўсимлик Ўзбекистон Қизил китобига киритилган. Қ. ҳудуди тропик бўлмаган чўл зонасида жойлашганлиги сабабли ўсимлик қоплами зоналар бўйича ажралиб туради: Устюрт пла-тоси, Амударё дельтаси, Қизилқум шим.-ғарби ва қолдиқ паст тоғлар табиий географик зонаси. Устюрт ланд-шафти гипсли, шўрхок ва қумли чўл бўлиб, ўсимликлари гипсофит, галофит ва озроқ псаммофитлардан ибо-рат. Бу ҳудудда 400 дан зиёд юксак ўсимлик тури мавжуд.
Амударё дельтасида 655 турдаги гулли ўсимлик ўсади. Дельтанинг сув ҳавзаларида, аксинча, ўсимлик тури кам, асосан, қалин тўқай ўсимликлари ва қамишдан иборат. Қизилқумнинг шим.- ғарбий қисмида катта майдонларда сийрак ўт-бутали чўлга хос ўсимликлар (ксерофил бошоқлилар, қорабош, эфемерлар, юлғун, оқ сак-совул) ўсади.
Қолдиқ тоғларда ўсимлик тури нисбатан кўп. Бу ерда 506 турга мансуб юксак ўсимлик учрайди.
Ҳоз. вақтда Қ. табиий ўсимликларидан ем-хашак, ўрмон (тўқай) хом ашёси ва дориворлар сифатида, 50% ер майдонидан (9387,7 минг га) яй-лов сифатида фойдаланилади. Қ. ўрмон-тўқай фонди 1129 минг га майдонни эгаллайди. Тўқайлар асаларичиликда ҳам аҳамиятга эга. Республикада доривор ўсимликларнинг 364 тури мавжуд.
Ҳайвонот дунёси ҳам хилма-хил: умуртқали ҳайвонларнинг 500 га яқин, шу жумладан, сут эмизувчиларнинг 68, қушларнинг 300 дан зиёд, судралувчиларнинг 33, сув ва қуруқликда яшовчиларнинг 2, балиқларнинг 50 га яқин тури маълум. Умуртқасиз ҳайвонларнинг 3500 дан ортиқ тури аниқланган. Сўнгги 10 йил ичида Қ. ҳайвонот дунёси анча ўзгаришларга учради. Кўпгина турлар сони қисқарди ва улар ноёб ёки йўқолиб бораётган турлар қаторига киритилди. Сут эмизувчиларнинг 10, балиқларнинг 12, қушларнинг 37, судралувчиларнинг 10 тури Ўзбекистон Қизил китобига киритилган. Чўлда судралиб юрувчилардан калтакесак, илонлар; кемирув-чилардан юмронқозиқ, қумсичқон, қўшоеқ; йирик сут эмизувчилардан жайран, бўри, тулки; қушлардан саксовул сойкаси, бургут, тувалоқ, сўфитўрғай; ўргимчаксимонлардан чаён, фаланга ва б. яшайди. Тўқайларнинг ҳайвонот дунёси нисбатан бой: қирғовул, ўрдак, ғоз, қоравой, лойхўрак; сут эмизувчилардан чиябўри, тўқай мушуги, бўри, тулки, толай қуён, қобон ва б. Ондатра иқлимлаштирилган. Амударё ва Оролдан пилмай, сазан, таран, лаққа балиқ ва б. овланади. Баъзи турлар йўқолиб кетган ва саноат аҳамиятини йўқотган. Шу билан бирга Қ. сув ҳавзаларида балиқнинг янги 14 тури иқлимлаштирилган.
Республикада 3 махсус қўриқланадиган табиий ҳудуд: «Бадайтўқай» давлат қўриқхонаси, «Сайғоқ» ва «Судочье» буюртма қўриқхоналари ташкил этилган. Қўриқланадиган ҳудудларнинг умумий майд. 1056,5 минг га.
Аҳолиси, асосан, қорақалпоқ ва ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, турк-ман, рус, татар, корейслар ва б. яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 9,4 киши. Шаҳар аҳолиси 48,5%, қишлоқ аҳолиси 51,5%. Давлат тиллари — қорақалпоқ ва ўзбек тиллари. Диндорлари — мусулмон суннийлар. Йирик шаҳарлари: Нукус (сиёсий аҳамияти бўйича Тошкентдан кейин 2-ўринда), Тўрткўл, Тахиатош, Хўжайли, Қўнғирот, Чимбой.
Тарихи. Қ. ҳудудида одам сўнгги палеолит давридан яшай бошлаган. Мил. ав. 5-минг йиллик — 2-минг йиллик бошларида аҳоли, асосан, Амударё дельтаси ва Орол, Каспий денгизлари ён атрофларидаги чўлларда жойлашган. Мил.ав. 2-минг йиллик охирида бу ҳудудда суғориладиган деҳқончилик пайдо бўлган. Мил. ав. 7— 6-а.ларда Қ. ҳудудида қад. давлатчилик марказлари юзага келган. Мил. ав. 4-а.да Ахоманийлар салтанати таркибидан ажралиб чиққач, ягона қад. Хоразм давлати ташкил топди. Қўйқирилган-қалъа, Ойбўғир ва Бурлиқалъа ш.лари харобаларини қазиш вақтида қад. ёзма ёдгорликлар (мил. ав. 4-а.га оид), Қўйқирилганқалъа ва Оқшохонқалъада қад. тасвирий санъат ва ҳайкалта-рошлик ёдгорликлари топилди. хоразмшохдарнинг Тупроққалъа (мил. 3— 4-а. бошлари) саройи сўнгги антик дав . рнинг энг улкан ёдгорликларидан бири ҳисобланади. 8-а.да араблар олиб келган ислом дини зардуштийлик ақидаларини суриб чиқарди. 12—13- а.ларда буюк Хоразмшоҳлар давлати Ғарбий Осиё ва Урта Шаркда энг йирик ва кучли давлат эди. 13-а.да мўғуллар исти-лосидан сўнг бу давлат парчаланиб кетди. 14-а.да Хоразм Олтин Ўрданинг энг бой ва маданий вилоятига айланди. Қ. ҳудудидан Осиёдаги қўшни мамлакатлар, Дашти Қипчоқ ва Волга бўйига муҳим савдо йўллари ўтган ва халқаро савдода муҳим аҳамиятга эга бўлган.
Қорақалпоқларнинг энг қад. этно-генези Амударё дельтаси ва Орол-Каспийбўйи чўлларида мил.ав. 7 — 4-а. ларда яшаган сак-массагет қабилалари билан боғлиқ. 6—8-а.ларда маҳаллий аҳоли билан туркий қабилалар қисман аралашиб кетган. 8— 10-а.ларда бижанак (печенег ва ўгизлар муҳитида қорақалпоқ миллати шакллана бошлади. Чингизхоннинг босқинчилик ҳаракатлари воҳани чўлга айлантирган, Амударё қуйи оқими атрофларида яшаган аҳолининг кўплаб кўчиб кетишига сабаб бўлган. Қорақалпоқлар ғарбга Ўзбўй, Волга ва Урал томонга кўчиб ўтганлар. У ерда Олтин Ўрда таркибида бўлганлар. Улар Рашидуддин асарида «қавми кулоҳи сиёҳ» деб аталган.
Қорақалпоқларнинг аксарият қисми 17 — 18-а.нинг ўрталарида Сирдарёнинг ўрта ва қуйи оқимларида яшаган. 18-а. нинг ўргаларида сиёсий воқеалар, яъни қозоқ хони Абулхайрхон қорақалпоқ ерларига ҳужум қилиши оқибатида улар Сирдарё дельтасидаги ғарбий тармоғи — Жанадарё бўйларига кўчиб ўтдилар ва Амударёнинг қуйи оқимида яшовчи қорақалпоқлар орол ўзбеклари билан бирлашиб, маркази дастлаб Қўнғирот, сўнгра Шоҳтемир (ҳоз. Чимбой) бўлган давлат (Орол мулкини) туздилар. Қорақалпоклар асосан, чорвачилик, деҳқончилик ва балиқ овлаш билан шуғулланганлар.
1811 й.да қора-қалпоқлар Хива хонлигига тобе бўлди. 1873 й.дарус подшо қўшинларининг Хивага қилган юришидан сўнг ва Гандимиён шарт-номаси тузилгач, Амударёнинг ўнг соҳилидаги қорақалпоқлар яшайдиган ҳудуд Россияга қўшиб олинган ва бу ерда Туркистон генерал-губернаторлигининг Сирдарё вилояти Амударё бўлими ташкил этилган. Амударё бўлими 2 уезд: маркази Тўрткўл қалъаси бўлган Шўрахон ва маркази Чимбой бўлган Чимбой уездига ажратилди. Шундай қилиб, қорақалпоқлар яшайдиган ҳудуд 2 га ажратиб ташланди. Чап соҳил қисми Хива хонлиги таркибида қолди. Бу эса қорақалпоқларнинг сиёсий ва миллий бирлашувига ғов бўлди. Мустамлакачилик зулми 20-а. бошларида зўрайиб кетди. 1916 й.да Чимбой, Тўрткўл ва б. жойларда подшо Россияси сиёсатига қарши қўзғолонлар бўлди. 1917 й.да подшо ҳукумати ағдарилгач, ўнг соҳил қисми Туркистон АССР таркибига кирди, 1918 й.да бу ерда шўролар ҳокимияти ўрнатилди. 1919 й.да Чимбой волостида халқ қўзғолонлари бошланди. 1920 й.да Амударё бўлими Туркистон АССРнинг Амударё вилоятига айлантирилди. 1920 й. апр.да Хива хонлиги ҳудудида Хоразм Халқ Совет республикаси тузилди ва унинг таркибига қорақалпоқлар яшайдиган жойлар ҳам киритилди. 1924 й. апрелда Қозоғистон-Қорақалпоғистон мухтор вилояти тузилди. Уша йилда чап ва
ўнг соҳил бирлашиб, ягона Қорақалпоқ мухтор вилояти мақомида қозоғистон мухтор республикаси таркибига кирди. 1924 й. окт.да Ўрта Осиё совет республикаларида миллий-давлат чегараланиши давомида Туркистон АССР таркибидаги Қ. мухтор вилояти тузилди.
1929 й.да Тахтакўпирда кўплаб маҳаллий аҳоли колхозлаштириш сиёса-тига қарши чиқди. Бу воқеа Қ.ни Россия Федерациясига бевосита қўшиб олиш учун асосий сабаб бўлди. 1932 й. мартда Қ. мухтор вилояти қ. мухтор республикасига айлантирилди. 1936 й.дан Ўзбекистон таркибида.
Қ. бир қанча репрессияларни бошдан кечирди: 1917 — 22, 1928-30, 1932-33, 1934-36, 1936-38, иккинчи жаҳон уруши ва урушдан кейинги йилларда. Ўша даврларда анъанавий жамоат, хўжалик ва маданий муносабатлар йўқ қилинди, бир неча ўн минг киши қатағонга учради.
1950—80 й.ларда Қ.да тоталигар бошқарув тизими ҳукмрон бўлди. Пахта як-каҳокимлиги, қ.х.даги маъмурий буй-руқбозлик сиёсати агроф муҳитнинг бузилиши ва Орол денгизининг қуришига олиб кедди. Орол фожиаси регионда ижтимоий-иқтисодий муаммоларни келтириб чиқарди, аҳоли соғлиғининг ёмонлашувига олиб келди. 1990 й. 14 дек.да Қ. Республикаси суверени-тети эълон қилинди. 1991 й. 31 авг.да бу ҳолат «Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги Қонунда ўз аксини топди. 1993 й. 4 дек. да давлат мадҳияси тасдиқланди. Миллий мустақиллик даврида республика суверенитетининг меъёрий-ҳуқуқий асослари мустаҳкамланди, янги маъмурий ҳокимият тузилмалари фаолияти ўрнатилди. Республикада 17 шаҳар ва туман ҳокимияти, фуқа-роларнинг маҳаллий ўз-ўзини бошқариш органлари ташкил этилди, 200 дан ортиқ жамоат ташкилотлари ишлаб турибди.
Асосий сиёсий партиялари, касаба уюшмалари ва б. жамоат ташкилотлари. Қ.да Ўзбекистон Халқ Демократик партиясининг Қорақалпоғистон Республикаси ташкилоти (1995.25.12), «Адолат» Социал Демократик партиясининг Қорақалпоғистон Республикаси ташкилоти (1996.27.02), «Фи-докорлар» Миллий Демократик партиясининг Қорақалпоғистон Республикаси ташкилоти (1999.22.01), Ўзбекистон тадбиркорлар ҳаракатининг Либерал Демократик партияси Қора-қалпошстон Республикаси ташкилоти (2004.23.01) ҳамда «Камолот» ёшлар ижтимоий ҳаракатининг Қорақалпо-ғистон Республикаси ташкилоти фаолият кўрсатади.
Дастлабки касаба уюшмалари ташкилотлари 20-а.нинг 20-й.ларида ташкил этилган. 1951 й.нинг авг. ойида Қ. вилоят касаба уюшмалари кенгаши ташкил топган. 2005 й.нинг март ойида касаба уюшмалари кенгаши Қорақал-поғистон Республикаси касаба уюшмалари ташкилотлари бирлашмаси деб қайта номланди. Унинг таркибига ишчи-хизматчиларнинг 11 дан ортиқ касаба уюшмаси киритилган: агросаноат мажмуаси, автотранспорт ва пул хўжалиги, алоқа. таълим ва фан, соғлиқни сақташ, давлат муассасалари, маданият, мебель саноати ва коммунал-хўжалик корхоналари, ёқилғиэнергетика, геол. ва кимё саноати, кичик бизнес. истеъмолчилар кооперацияси, савдо ва тадбиркорлар, қурилиш ва саноат қурилиши материаллари.
Хўжалиги. Қ. — хўжалиги ривожланган республика. Қ. ҳудудида фойдали қазилмалардан газ, газ конденсати, нефть, қурилиш ва қоплама тошлар, гипс ва оҳактош, керамзит, цемент, кон-руда ва кон-техника хом ашёси олинади.
Саноатида ишлов берувчи ва хом ашё етказиб берувчи тармоқлар мавжуд бўлиб, улар қуйидағилардан иборат: электроэнергетика; ёқилғи саноати; кимё ва нефть кимёси; маши-насозлик ва металлсозлик; ўрмон. ёғочни қайта ишлаш ва целлюлоза-қоғоз; ун-ёрма ва аралаш ем; поли-графия саноатлари.
Тахиатош иссиқлик электр ст-яси республика ва қўшни вилоятларнинг электр энергиясига булган талабини қондиради (ст-янинг ўртача йиллик қуввати 443,4 МВт). 1996 й.да Қўнғирот туманида «Устюртгаз» корхонасининг ишга туширилиши билан ёқилғи саноати вужудга келди. 2004 й.да республика буйича 1697,1 млн. м1 газ ва 30,4 минг т конденсат етказиб берилди. 1993 й.да «Нукускабель» ишга туширилиши билан кабель саноати вужудга келди. Мустақиллик йилларида Қўнгирот ун з-ди (1993), «Тўрт-кўлдон» (1997), кичик новвойхоналар ва макарон и.ч. корхоналари бунёд этилди.
Йирик саноат корхоналари Амударё туманида (пахта з-ди ва ип пигирув ва тўқимачилик ф-каси), Беруний туманида (пахта, ёғ-мой з-длари, тўқи-мачилик корхонаси). Қунғирот тума-нида (пахта, ун-ёрма з-длари, «Ус-тюртгаз»), Тўрткўл туманида (пахта, ун тортиш з-длари), Хўжайли тума-нида (пахта, ёғ-мой, таъмирлаш-ме-ханика ва гишт з-длари). Чимбой туманида (пахта, ёғ-мой, ун-ёрма з-длари), Элликқалъа туманида (пахта з-ди, «Элтекс» акционерлик жамияти ва «Юнивер» қўшма корхонаси), шунингдек, Нукус ш.да (вино з-ди, полигра-фия к-ти, «Катекс», «Нукус нон», «Даунт» корхоналари, ун-ёрма з-ди, 2 та қурилиш саноати корхонаси) ва тахиатош ш.да (таъмирлаш-механика ва уяёрма з-длари) фаолият кўрсатади.
Республикада бензин, керосин, дизель ёнилғиси, оҳактош, қоплама материаллар, йиғма темир-бетон буюмлари, мебель, ип толаси, пахта, тикувчилик маҳсулотлари. тўқимачилик галантереяси, ўсимлик мойи, гўшт ва гўшт маҳсулотлари. нон, қандолатчилик ва макарон маҳсулотлари, ун, ёрма ва б. ишлаб чиқариш йўлга қўйилган.
Қишлоқ хўжалиги, асосан. пахтачилик, ғаллачилик (шоли ва буг-дой етиштириш) ва чорвачилик (гўшт, сут, қоракўлчилик)дан иборат. Қх.нинг ялпи маҳсулоти ҳажмида пахта 22,4%, ғалла экинлари 22,1%, чорва маҳсулотлари 36,4% ни ташкил этади. 2004 й.ла умумий экин майдони 251,2 минг га, шундан 92,9 минг га майдонга донли экинлар, 102,9 минг га ерга пахта. 13 минг га ерга сабзавот-полиз, 34,2 минг га ерга ем-хашак экинлари экилди.
Чорвачилик, асосан, гўшт-сут етиштиришга ихтисослашган. 2005 й.да барча тоифадаги хўжаликларда 437,7 минг қорамол, 539,9 минг қўй ва эчки, 844,7 минг парранда, 15,8 минг от боқилди.
Транспорти. Қ. кенг ва турли-туман транспорт тармоғига эга. Т.й., ҳаво, автомобиль транспортларидан кенг фоидаланилади. 1994 й.да авто-мобиль йўлларининг умумий уз. 4295 км, шу жумладан, қаттиқ қопламали йўллар 4235 км бўлган. 1999 й.да Амударёга Нукус ва Хўжайли ш.ларини бирлаштирувчи автомобиль йўлли кўприк қурилди. Қораўзак — Мискин, Мискин —Газўчоқ. Мискин—Бузоқбоши т.й. қуриб ишга туширилди. 2005 й.да т.й. узунлиги 984 км га етди. Нукусда троллейбус қат-нови йўлга қўйилган (1991). Нукус аэропорти 1940 й.да қурилиб. 2003 й.да реконструкция қилинган. 1 соатда 200 кишига хизмат кўрсатади. 1998 й.да Қ.да «Ўздунробита» Ўзбекистон — Америка қўшма корхонасинкнг уяли телефон тармоги фаолият бошлаган.
Тиббий хизмати. Республикада 70 та тиббий муассаса (9485 ўрин), 246 ам-булатория-поликлиника муассасаси, уларнинг таркибида 20 қишлок, участка врачлик пункти, 6 шаҳар ва маҳалла врачлик пункти, туман марказий касалхоналарига қарашли 14 поликлиника, 20 республика ва шаҳар ҳамда касалхоналар билан бирлашган 20 поликлиника, 3 болалар поликлиникаси, 2 республика муассасаларига қарашли поликлиника бор. 1991—2005 й.ларда 61 қишлоқ врачлик пункти; Нукус ш.да Республика акушерлик ва гинекология и.т. ин-тининг филиали, 2 поликлиника (100 беморни қабул қилишга мўлжалланган) қурилди. Қ.да 3,6 минг врач (ҳар 10 минг аҳолига 23,1 врач, 15,5 минг ўрта тиббий ходим (ҳар 10 минг кишига 98,7) фаолият юритади. Ҳар 10 минг кишига касалхоналарда 60,6 ўрин тўғри келади. Аҳолига Ўзбекистон республика шошилинч тиббий ёрдам марказининг Нукус ш.даги филиали, шунингдек, 14 туман марказий касалхонаси ва тахиатош ш. касалхонаси қошидаги тез тиббий ёрдам бўлимлари хизмат кўрсатади. Нукус ш.да 2 та шаҳар поликлиникаси «оилавий поликлиника» сифатида фаолият юритади. Кейинги 10 йил ичида республикада ҳамширалик пар-вариши бўйича 75 ўрин ташкил этилган. Нукус ш.да 1998 й.дан Скрининг маркази, 2003 й.дан эса бир сменада 100 ўсмирни қабул қилишга мўлжалланган республика ўсмирлар маркази ишлаб турибди. Республикада Тошкент педиатрия ин-тининг филиали, 4 тиббиёт коллежи мавжуд. 9 санаторий-профилак-торий (1200 ўрин) фаолият кўрсатади.
Спорти. Қ. спортчилари спортнинг кураш, бокс, футбол, оғир атлети-ка, волейбол, баскетбол, от спорти турлари ва б. бўйича мамлакат мусо-бақаларида иштирок этиб келмоқдалар. Қ.да 14 стадион, 467 спорт зали, 3159 спорт майдончаси, 3 сузиш ҳав-заси, теннис кортлари ва б. спорт иншоотлари бор. Бир қанча қорақалпоқ спортчилар Ўзбекистон, Осиё, жаҳон спорт мусобақаларида қатнашиб, ғолибликни қўлга киритганлар ёки сов-ринли ўринларни эгаллаганлар. Қ. спортчилари «Умид ниҳоллари», «Баркамол авлод», студентлар универсиа-даларида муваффақиятли қатнашиб келмоқдалар. Муайтай бўйича 5 карра жаҳон чемпиони Эркин Қутибоев, оғир атлетика бўйича Осиё чемпиони Бахтиёр Нуруллаев, Олимпиада ўйинлари кумуш медали совриндори Сергей Сирцовнинг номлари машҳур. 12-Осиё ўйинларида бокс бўйича Али-шер Авезбоев, футбол бўйича Бер-дах Алланиязов, эшкак эшиш бўйича Бахтиёр Давлетяровлар ғолибликни қўлга киритдилар. Республикада халқаро тоифадаги спорт усталари, спорт усталигига номзодлар, 1 тои-фадаги спортчилар тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 2004/05 ўқув йилда Қ.да 763 умумий таълим мактаби фаолият кўрсатиб, уларда 338 мингдан зиёд ўқувчига 36,1 минг ўқитувчи таълим беради. «Про-Т4-Ш гресс» таълим ва тараққиёт маркази Ўзбекистондаги 21 -а. мактабининг андо-заси сифатида тан олинди. Ўқитишнинг ноанъанавий услубларидан фойдаланиш, энг янги
дарсликлар, ўқув дастурлари, аудио ва видеотехникаларни қўллаш ўқувчиларга инглиз тилини ўрганишга ёрдам беради. Унинг филиаллари Қўнғирот, Тўрткўл, Хўжайли туманларида очилган. Ўқувчиларнинг компьютер саводхонлигини оширишга алоҳида эътибор берилган. 6 ёшдаги болаларни касбий йўналтириш ва уларни мактабдаги ўқишга тайёрлаш мақсадида шаҳар ва туман халқ таълими бўлимлари қошида «Диагностика марказлари» ташкил этилган. 72 касб-ҳунар коллежи, 5 академик лицей бор. Бу ўрта махсус ўқув юртларида 60,6 минг ўқувчи ўқийди. Қ.да Қорақатоқ университети, Нукус педагогика институти ҳамда Тошкент тиббиёт педиатрия ин-ти билан Тошкент аграр ун-тининг филиаллари бор. Уларда 9 мингга яқин талаба таълим олмоқда.
35 илмий муассаса, шу жумладан, ЎзР ФА Қорақалпоғистон бўлимига қарашли 6 та бўлинма (ЎзР ФА Қора-қалпоғистон бўлимининг табиий фанлар комплекс ин-ти, Биоэкология ин-ти, Оролбўйи ижтимоий-иқтисодий муаммолар ин-ти, Н.Довқораев номидаги Тил ва адабиёт ин-ти, Тарих, археология ва этнография ин-ти, Қорақалпоғистон клиник ва эксперимен-тал тиббиёт илмий тадқиқот инти), Ботаника боғи ишлаб турибди.
Матбуоти, радиоэшиттириш ва телевидениеси. Қ.да 5 республика, 14 туман, 1 шаҳар (Нукус), 20 тармоқ газ. лари, 2 бюллетень ва 9 журнал нашр этилади. Шулардан йириклари: «Ёрқин Карақалпақстан» (1924 й.дан), «Вести Каракалпакстана» (1919 й.дан), «Қарақалпақстан жаслари (1931 й.дан)», «Аму тонги» (1991 й.дан), «Устоз жолм» (1998), «Гарезсизлик хэм нмзам» (1996 й.дан), «Давр кўзгуси» (1978 й.дан), «Маданият хэм спорт» (1997 й.дан), «Амударё» (1932 й.дан), «Вестник» (1960 й.дан), «Арал қмзлари» (1991 й.дан), «Илим хэм жэмийет» (1991 й.дан), «Саният» (2003 й.дан), «Эко-номика хэм банк» (2003 й.дан), «Каракалпакстан» (2002 й.дан), «Билим хэм ондирис», «Жипек жолм» (1999 й.дан). Қ. радиосининг эшиттиришлари 1932 й. янв.да бошланган. Дастлаб радиоэшиттиришлар қисқа ахборотлар тарзида ташкил қилинган. 1935 й.да уларнинг ҳажми 3 соатгача етказилган. Ҳоз. кунда Қ. радиоси кунига 6,5 соат ҳажмда эшиттиришлар олиб боради.
Қ телевидениеси дастлаб 1964 й. 5 ноябрда эфирга чиқди. Илк фаолияти даврида кўрсатувлар кечки пайтда 1,5 соат ҳажмда берилган. Ҳоз. кунда эрталаб 1,5 соат ва кечки пайт соат 19 дан ярим тунгача, дам олиш кунлари телекўрсатувлар олиб борилади.
Адабиёти. Қад. ва бой тарихга эга қорақалпоқ фольклорининг асосини лирик ва эпик асарларнинг барча турлари ташкил этади. Лирик жанр асарларига халқ, маросим қўшиқлари (ёр-ёр, хаужар, жўқлов, ярамазон, гулап-сан, бадик ва б.), айтис (айтишув, қўшиқ-беллашувлар), матал ва мақоллар, масаллар, тез айтиш; эпик жанр асарларига эртак, тўлгов, терма, дос-тонлар киради.
Достонлар қорақалпоқ фольклорининг асосий жанри бўлиб, 4 тур (қаҳрамонлик, лирик, ижтимоий-маиший, тарихий достонлар)га бўлинади. Қорақалпоқларда кенг тарқалган достон «Алпамис» достони. Шунингдек, «Едиге», «Қублон», «Қирқ қиз» достонлари машҳур.
Қорақалпоқ мумтоз адабиётининг йирик намояндаси шоир Жиен жировнинг (1730—84) фаолияти муҳим аҳамиятга эга. Ўзининг «Улуғ тоғ», «Пўсган ел» достонларида қорақалпоқларнинг Хоразмга кўчиб келиш тари-хини ёзган. Қорақалпоқларнинг туркистондан кўчиб келишига шоирнинг яна бир «Хуш бўлинг, дўстлар» шеъри бағишланган. Яна бир шоир Кунхўжа шеърларида ўзи яшаган даврдаги халқ ҳаётини тасвирлаган. Ажиниязнинг ижоди 19-а.да ижод қилган қора-қалпоқ шоирлари орасида етакчи ўринни эгаллайди. Унинг асарлари алоҳида тўпламлар сифатида қорақалпоқ, ўзбек, қозоқ ва рус тилларида чоп этилган. Бердақ шоирнинг лирик, сатирик, дидактик шеърлари, тарихий достонлари диққатга сазовор. Шунин-гдек, Отеш Алшинбай ўғли (1828— 1902), Кулмурот Қурбон ўғли (1845— 1926), Омар Сугиримбет ўғли ва б. шоирларнинг шеър, достон ва б. асарлари қорақалпоқ адабиёти тарихида муносиб ўрин эгаллайди.
20-а. бошларида қорақалпоқ адабиётида шеърият етакчилик қилди. Ҳоз. замон қорақалпоқ адабиётининг асосчилари А. Мусаев, С. Мажитов, К. Авезов, К.Ёрма-нов, И. Фози-лов, Н.Довқораев, А. Бегимов, Ж. Аймурзаев, Д. Назберганов, М. дарибаев, А. Шому-ратов, С. Қурбон-ниёзов ва б.нинг ижодида маданият ва маърифат, таълим, меҳнат, табиат ги, аёллар тенглиги ний масалалар асосий бўлди.
20-а.нинг 20—40-й.ларидаги қорақалпоқ адабиётида Қози Маулик Бекмуҳам-мад ўғли (1885—1950), А.Дабилов, С. Нуримбетовлар ижодида халқ оғзаки ижодининг бой анъанавий мероси кенг тасвирланган. 1940—45 й.ларда қорақалпоқ адабиётида ташвиқот-тарғибот йўналишидаги публицистик асарлар билан фельетон, очерк, қисқа ҳикоялар яратила бошлади. Бадиий асарларнинг асосий мавзуси фашизм устидан ғалаба қозониш, қаҳрамонлик ғоялари бўлиб, бадиий асарларда ҳам уруш қаҳрамонларининг образлари яратилган.
Урушдан кейинги даврда (1946—60) шеърият, проза, драматургия, болалар адабиёти, адабиётшунослик ва адабий танқидчилик ривожланди. Ўша даврда ёзувчи ва шоирлардан И. Юсупов, Т.Жумамуратов, Б. Қаипназаров, Б. Исмоилов, Х.Туримбетов, О.Хўжаниёзов, Т.Қаипбергенов, К.Султонов, Г.Сейтназаров, Т.Сейтжонов, Ж. Дилмуротов, С.Пиржонов ва б. нинг ижоди самарали бўлди. Адабий таржимашуносликка ҳам кўп эътибор берилди. Қорақалпоқ ёзувчиларининг кўп асарлари, баъзи адибларнинг тўпламлари ўзбек, рус, қозоқ тилларига таржима қилинди. Ўз навбатида бошқа халқлар адабиёт вакилларининг сайланма асарларидан қорақалпоқ тилига ўги-рилган таржималари нашр қилина бошланди.
1960—80 й.лар қорақалпоқ драматургиясида П.Тўлегеновнинг «Оналар», «Кўланка», «Инсон тақдири», Ж. аймурзаевнинг «Бер-дақ», «Қадрдон док-тор», С.Хожаниё-зовнинг «Суймаганга суйканма», «Аҳмоқ подшо», Т. Сейтжонов, И. Юсуповнинг пьесалари (А.Шамуратов б-н биргаликдаги) муҳим аҳамият касб этади. Шу даврда лирик-эпик шеърият мазмуни ва мавзуси, унинг жанр жиҳатдан ўзига хослиги ривожланди ва бойиди.
1970—80 й.лар драматургиясида театр саҳналарида қўйилган К.Раҳмоновнинг (1942—2002) «У дунёга таклиф» трагикомедияси, «Инжиқнинг муҳаб-бати» комедияси, И.Юсуповнинг «Ажинияз» операси либреттоси янги муҳим ҳодиса сифатида тан олинди. X. Сапаров, Ш. Дилмуротов ва б.нинг шеърий тўпламлари қорақалпоқ болалар адабиётига қўшилган муҳим ҳисса бўлди. 1970—80 й.лардаги қорақалпоқ прозаси Г.Есемуратова, У.Пиржанов, А.Атажанов, Ж. Сейтов, С.Баҳодиро-ва, Х.Ҳамидов, К. Мамбетов, О.Бек-баулов, И.Қурбонбоев, С.Солиев, М.Қайипов каби ёзувчилар билан бой-иди. Ҳоз. замон қорақалпоқ прозасининг ривожланишида Т.Қаипбергеновнинг ижоди алоҳида ўрин тутади.
Ҳоз. замон қорақалпоқ шеъриятини ғоявий-мавзули бадиий-эстетик жиҳатдан бойитишга И.Юсупов салмоқли ҳисса қўшди. 1980-й.ларнинг 2-ярмида К.Мамбетовнинг «Хуждан». О.Абдураҳмоновнинг «Бўсаға», А.Отепбергеновнинг «Дўзах ичида», К.Раҳмоновнинг «Оқибат», Ш.Сейтовнинг «Халқобод» романлари яратилди. Шеъриятга ўз овозига эга бўлган К.Каримов, К.Реймов, Н.Торешова, М.Жуманазаро-ва, О.Сейтаев, О.Сатбаев, Ж.Хўшниёзов, Х.Даулетназаров, Ж.Избосканов, Х.Айимбетов каби истеъдодли ижодкорлар келиб қўшилди.
Театр саҳналарида трагедия, комедия, трагикомедия жанрларидаги К. Раҳмо-новнинг «Лаққилар касалхонада», С.Жумагуловнинг «Экстрасенс», «Куёвингни бериб тур», К. Матмуротовнинг «Фарзанд», М.Низамовнинг «Ноёб нусха», Ж. Хўжановнинг «Қўшнимнинг қизи» асарлари қўйилди.
Қорақалпоғистон адабиётшунослик фанига 1930-й.ларда Н.Довқораев (1905-53), К.Аймбетов (1908-73), И.Сагитов (1908—93)лар томонидан асос солинган. Уларнинг давомчилари: М.Нурмуҳаммедов (1930 — 86), Н.Жапаков (1914—75), С.Аҳметов (1929-96), К.Максетов (1927-2003), Г.Есемуратов (1930), Ж.Наримбетов (1937 — 2004), К.Султанов (1932- 2000). К.Мамбетов (1942-2001), Т.Мамбетниязов (1930), К.Байниязов (1934), С. Баҳодирова (1944), А.Пахретдинов (1938) ва б.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Қорақалпоқлар санъатини ўрганиш халқнинг узоқ ўтмиши билан танишишга имкон беради. Унинг изларини антик давр меъморий ёдгорликлари-да, мас, Тупроқ-қалъааатч Хоразм цивилизациясига, оид деворий тасвирларда кўриш мумкин. Қорақалпоқлар санъатининг сарчашмалари Шарқий Европа ва Осиё қад. маданияти билан чамбарчас боғлиқ. Қорақалпоқ орнаментлари Киев яқинидан топилган — кумушдан ясалган тамғали белбоғ қадамалари, фибуллар ва чакка ҳалқ-аларида ҳам учрайди. Бу тасодифий эмас, чупки «қора кулоҳлар» қабилалари 12-а.да Киев Русининг чегарасида яшаган. Чирикработпа топилган заргарлик буюмларидаги мотивларни қорақалпоқ орнаментининг тимсоли деб ҳисоблаш мумкин. Қорақалпоқларда халқнинг ўзига хос этник хусусиятлари гилам ва кашта буюмларида яққол акс эттирилган. Уларга қўшни бўлган халқтар орасидан қорақалпоқтарда кўпроқ туркман орнаменти ва нақшларига яқинлик сезилади. Қорақалпоқ кигиз ва наматларидаги безаклар жуда қизиқарли бўлиб, уларга нақш тушириш техникаси ўзига хос. қозоқларникидан фарқли ўлароқ, аппликация йўли билан туширилади. Уларда безаклар тўлқин кўринишида бўлади, бу жуда қад. орнамент бўлиб, сув рамзини билдиради. Чунки қорақалпоқлар қад. дан дарё ва кўл бўйларида яшаб келганлар. Уларда қадимдан мовут ва фил суяги билан қадама нақшли ёғоч ўймакорлиги ривожланган. Қорақалпоғистон ҳудудида антик, ўрта аср ва янги даврларга оид меъморлик ёдгорликлари мавжуд. Меъморлик ва тарихий ёдгорликлардан 237 таси рўйхатга олинган, улардан 145 таси археология, 25 меъморлик ва 67 таси монументал ёдгорликлардир. беруний туманидаги Султон Увайс Бобо (П-14-а. лар), кечирмас Бобо (17— 19-а.лар); Тўрткўл туманидаги Қалан-дардағ (18-19-а.лар). Норинжон Бобо (12—14-а.лар) мажмуалари, Хўжайли тума-нидаги Мазлумхон Сулу ва Миздаҳқон (11 —19-а.лар); Қўнғирот тума-нидаги Белеули (12— 14-а.лар). давут Ота мақбараси; Мўйноқ туманидаги Ҳаким Ота мақбараси ва қабристони, Элликқалъа туманидаги Аёзқалъа-1 ва Аёзқалъа-2 (3—8-а.лар), Тупроққалъа (3- а.) энг муҳим ёдгорликлардир.
20-а.да Қ.да гасвирий санъат шакллари ривож топди (И.Савицкии, Қ.Соипов, Ж.Изентаев, Ж.Қуттимуродов ва б.). Нукусда Қорақалпоғистон давлат саньат музейи, Қорақал-погистон Республикаси ўлкашунослик музейи фаолият кўрсатмоқда. Қорақалпоқ санъати анъанавий шаклга, чуқур тарихий ўтмишга эга. Бугунги Қ. санъатда ўзига хос миллийлик сақланиб қолган минтақадир. Халқ орасида ўтов, ҳовли анъанавий яшаш жойлари ҳисобланади. Бугунги кунда ҳам санъатдаги анъанавийлик ҳамда миллий ўзига хослик сақтаниб қолган ва ўз ривожланишига эга.
Мусиқаси. Қ. мусиқа маданияти узоқ тарихга эга бўлиб, ҳоз. кунда бой мусиқий фольклор, оғзаки анъанадаги профессионал мусиқа ва, шунингдек, 20-а.да ривож топган композиторлик ижодиёти намуналарига эгадир.
Мусиқий фольклор шакллар асосини қўшиқлар ташкил этади. Халқ маросимлари билан боғлиқ бир қанча жанрлар (мав-сум маросим қўшиқлардан «Айдар-айдар» — шамолни чақириш, динии маросим — «Ярамазан», оилавий маросим ва маиший қўшиқлардан «Яр-яр», «Ҳеужар», «Ўлен», «Синсиу», «Жоқлау» ва б.) унинг энг қад. қатламини ташкил этади. Бадиий мазмунига кўра халқ қўшиқлари ишқий-лирик, тарпхий, маросим, аёллар (қизлар), болалар қўшиқтаридан иборат. Уларнинг аксарияти диатоник ладларга асосланиб, оҳанглари мелизматик безакларга бой, куйчанлик хусусиятларга эга. Қорақалпоқтарда исломдан олдинги маданият ҳисобланувчи руҳларни чақириш. улар ёрдамида беморларни даволаш учун пор-хан (парихон)лар томонидан ижро этилган айтимлар ҳам сақтанган («бадик», «гулапсан»). Фольклор мусиқасида аёллар (қизлар)нинг чангқўбиз мусиқаси, йигит-қизларнинг театрлашган ўйинқўшиқтари, лапарлари («яғлн бахар») мавжуд.
Қорақалпоқпарнинг оғзаки анъанадаги профессионал мусиқасининг марказий қисмини достон мусиқаси эгаллайди. Қорақалпоқ достон ижрочилари 3 турга бўлинади; жировлар, бах-шилар ва қиссахонлар. Уларнинг ҳар бири ўзига хос маълум ижтимоий-сиё-сий шароитда юзага келган бўлиб. бир-биридан репертуарилаги достонлар мазмуни, ижро услуби. доетон аптим куйларн ҳамда муспқий чолгу жўрна-возлиги жиҳатидан фарқ қплади. Жировлар фаолияти анъанавий ижоднинг энг қад. қатламига мансуб бўлиб, қаҳрамонлик достонларни («Қоблан». «Шарьяр», «Едиге», «Атпамис». «Мас-патша»), тарихий тўлговларни ички овозда қўбиз жўрлигила ижро этишади. Бахши (бақси) лар ишқий-лирик ва қаҳрамонлик достонларни («Юсуф-Зулайҳа», «Зауре-Тлйир». «Юсуф-Аҳмет», «Гўрўғли») ҳамда мумтоз шеърияти асарларини очиқ овозда. дутор ва ғижжак жўрлигила (гоҳида буламон ҳам қўшилади) ижро этишади. Куйлар мураккаблиги. ифоза воситалар боилити билан жировдан фарқ қилади. Киссахоплар кўпинча саводхон шахслар бўлиб, халқ йиғннларида достои қулёзмаларини ўқиб ёкн ёддан айтиб беришади. Улар шеьрларни фақат ўзига хос. нучқ интонаииясига яқин айтим куи (намаТтарга солиб, мусиқий чо.пу жўрлигиснз очиқ овозда ижро этишади.
Миллнй мусиқа чолғулари қаторига достончиларчинг чолгулари бўлмиш қўбиз, лутор, гижжак (гиржек) ва бўламондаи ташқари чапгқўбиз, қамиш сурнай ва болалар хуштаги («искирауик») киради. Утмишда қорақадпокларда чиндов\л. сурнай. карпай. ного-ра, дап (доира) каби чолғуларнинг мавжудлиги ҳақида қаҳрамонлик достонларида маъдумотлар сакданган. Буларлан қўбиз ва д\тор кенг тарқалган. уларда моҳир созандадар томонидан крракалпоқ мумтоз чолгу куйлари чалинадп. Айниқса. дутор куплари ораснда «Му-халлес», «Налиш» каби тутжумип кунлар шаклан мураккаб ва пфода воситаларининг бойлиги билан ажралиб турали. Қорақалпоқ анъанавий мусиқа ривожланишига 20-а.ла Нураоулло жнрсв. Ерпўлат жиров. Ҳўқнз жиров, Жумабой жирпв, Қиёс бахши Ҳайратдинов. Жапак бахиш Шомуротов. Есжап бахши Қоспўлатоп, Кенжаоои бахши Тилевмуротов, Қорақалпоғпстон халқ артисти Т.Қурбонов ва 6 салмоқли ҳисса қўшдилар.
20-а.нинг 2 чорагидан бошлаб миллий композиторлик ижодиёти шакллана бошлади. Мусиқали драмалар, кичик симфоник асарлар, камер асарлар ва ҳ.к. ёзилди. Бу соҳага Жаақ бахши Шомуротов салмоқли ҳисса қўшдплар. 1970-90-й. ларга келиб опера, опатория. Симфония, соната каби иирик жанрлардаги асарларнинг илк тажрибалари пайдо бўлди «Ажинияз» операси (1974), «Биринчи қорақалпоқ симфонияси» (1971). биринчи миллий балети «Ой-жамол» (1996), Ғ.Демесиновнинг 2 симфонияси, фортепиано ва оркестр учун коннертлари ва б. О.Шомуротова, Е.Шеразиева, Р. Сешпов, С.Мам-бетова, О.Отамуротова, И.Рафиқова. Д.Каипов ва б. замонавий мусиқа маданиятига сад\юқли ҳисса қўшдилар. Республиканинг маданий ҳаётида си.м-фочик оркестр. катта хор жамоаси ва балет труппаси фао.т иштирок этмоқла. Шунингдек, Бердақ номидаги филар-\юния (1946 й.), Қорақалпоқ давлат телерадиоқўмитаси қошидагн халқ чол-ғулари оркестри, «Айқулаш» ашула ва рақс ансамбли, «Мухаллес» дуторчилар ансамбли ва б. мусиқий жамоалар фаолият юритмоқта. Қорақалпоғистон о.м-мавий (эстрада) мусиқаси соҳасида «Ўйнасин» вокал чолгу анса\:бли. «Еулзор», «Саубет». «Миирас», «Жигитлар» гуруҳлари, З.Хўжаназарова (1961-92).’ р’Кутекеева. М.Сапаева. Д. Мамбетмуратов. Е.Мунтеева, М.Отамуротов. Г.Оллабергенова каби зстрада хонанлаларн машҳур.
Мусиқий билим соҳасида болалар муспқа мактаблари. Нукуеда мусиқа колдежи. маланият коллежи. олий ўқув юртлари (Нукус ун-ти ва б.)да мусиқий кафедралар фаолият кўрсат\:оқда.
Театри. Драма ва тег.трнинг э.темент-дарида қорақатпоқ халқннинг урф-одатлари ва ўппнларида, хатқ достонлари-да. халқ усталарининг ижодиетида, профессионат сўз усталарининг санъати (0\1ирбек лаққи. Кампакат-Кампир. Давлат Лаққи. Тиннмқиз)да мужассамлашган. 19-а.да масхарабозларнинг санъ-ати кенг тарқалган. 20-а. бошларпга келиб театр профессионаз санъат даражасида шаклланли. 1930 й. Тўрткўлда мусиқали драма театрп ташкил этилди. кейинчашк унга К.С. Станиславский. 1990 й.да Бердақ номи берилди. Ундан ташқарп Республикада Қорақалпоқ театри, 1978 й.ла тузилган С. Хўжаниёзов номидаги Давлат ёш томошабинлар театри ва 1990 й.дан Давлат кўғирчоқ театри фаолият кўрсатмокда
Киноси. 1970 и. 19 февралда Нукусда Ўзбекнстон илмий-оммабоп ва ҳужжатли фнльмлари Тошкент киностудиясининг Қорақалпоқ филиали очилди. 1970 й.нинг ўрталарига келиб ёш қорақалпоқ кино санъати ривожлана бошлади. 1990 й. апрелда ушбу филиал базасида Нукус ш.да «Қорақалпоқ-фильм» киностудияси вужудга келди. Т.Калимбетовнинг «Қалпоқча» (1990), «Қайтиш» (1992) каби дастлабки бадиий қисқа метражли фильмлари яра-тилди. А.Султонов сценарийси асосида «Элим деган эр эди». «Айрилиқ» каби ҳужжатли фильмлари экранга чиқли. Экология, Афгон уруши. Х\окайли архитектураси, МДҲ президентларининг учрашуви мавзуларида фильмлар яратилди. 2002 й.да ишланган «Она» фильми Бухоро кинофес-тивалининг махсус мукофотига сазовор бўлди. 2003 й. июль ойида Инс-брук ш. (Австрия)да ўтказилган 12-Халқаро кинофестивалида «Отабеги» ҳужжагли фильми қатнашди. 2004 й. ноябрь ойида Голландияда ўтказилган .ЮҒА хадқаро кинофестивалида қагнашган «Қудуқ» ҳужжатли фильми шу ойнинг ўзида Бильбао (Испания) ш.да ўтказилган Халқаро кинофестивалида фестивалнинг эиг яхши режиссура учун кумуш совринига эга бўлди.
Ташқи иқтисидий алоқалари. Республиканинг ташқи савдо айланмаси 2004 й. учун 95559,4 минг АҚШ доллари ёки 2003 й. даражасидан 50.2% ортиқ. Жумладан. экспорт 35160,5 минг АҚШ доллари ёки 2003 н.даражасидан 45.2% ортиқ; импорт 60398.9 минг АҚШ доллари ёки 2003 й.даражасидан 53,3% кўп.
2004 й.да ташқи савдо айланмасининг умумий ҳажмига нисбатан асосий та.шқи савдо ҳамкорлари: Хи-той — 33.4%. Еермания — 14,6%, Буюк . Британия — 8,1%, Швейца-рня — 6,4%. Австрия — 5.7%. Италия — 4.1%. Франция - 2,9%. АҚШ — 2.5%. Потьша —2,3%, Бельгия — 1.7%ни ташкил қи.т.ти. Асосий савло ҳамкорлари бўлиб яқин хори-жий мамлакатлардан Россия (13.1%) ва Қозоғистон (1.0%) ҳисобланади.
Экспортдаги асосий ўринни пахта толаси эгаллайди, унинг улуши умумий экспортга нисбатан 85,3%, шундан узоқ хориж мамлакатларига экспорт 87,1% ва яқин мамлакатларга 12,9%ни ташкил қилади. Импорт структурасида асосий улуш машина ва асбоб ускуналари — 78,3%, кимё маҳсулотлари —6,7%, қора ва рангли металлар — 5,9%, озиқ-овқат маҳсулотлари — 3,2%га тўғри келади.
Ад.: Толстов С.П., По древним дельтам Окса и Яксарта, М., 1962; Камалов С.К., Каракалпаки в XVIII—XIX вв. (К истории взаимоотношений с Россией и средне-азиатскими ханствами), Т., 1968; Нурмухаммедов М.К., Жданко Т.А., камалов С.К., Каракалпаки. Краткийочерк истории с древнейших времен до наших дней, Т., 1971; Нурмухаммедов М.К.,Антология Каракалпакской поэзии, Т., 1968.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.