Qoraqalpoq tili

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 282–283-b. — ziyouz.com

Qoraqalpoq tili - turkiy tillarning qipçoq guruhiga mansub tillardan; qozoq va nöğay tillari bilan birgalikda qipçoq tillarining qipçoqnöğay guruhçasini taşkil etadi. Qoraqalpoğiston Respublikasining davlat tili (özbek tili bilan birga). asosan, Qoraqalpoğistonda, şuningdek, Xorazm, Navoiy, Buxoro viloyatlari hamda Qozoğiston va Turkmanistonning unga qöşni hududlarida, RF va Afğonistonda tarqalgan. Q.t.da sözla-şuvçilarning umumiy soni 425 ming kişidan iborat (ötgan asrning 90-y.lary örtalari). Q.t., asosan, 2 ta: şim.-şarqiy va jan.garbiy lahjalarga bölinadi; bu lah-jalar fonetik jihatdan özaro farqlanadi. Adabiy Q.t. 20-a.ning 1-yarmida şim.- şarqiy lahja asosida şakllangan; ungaça qoraqalpoqlar eski özbek adabiy tilidan foydalanişgan.

Q.t.ning öziga xos belgilari: unlilar ohangdoşligi — singarmonizm mavjud, mas, Atlarşmz (otlarimiz). kunler — (kunlar); umumturkiy ç undoşi ş b-n; ş esa s undoşi bilan almaşadi, mas, qaş (qoç), tas (toş), bas (boş). Ayrim sözlarda ğ undoşi örnida v; g undoşi örnida y işlatiladi, mas, tav (toğ), tiy (teg) va b. Q.t.da, boşqa köpçilik turkny tillarda bölganidek, umumturkiy sözlardan taşqari, arab, eroniy, rus tillaridan özlaşgan sözlar ham ança-gina.

Q.t. yozuvi isloh qilingan arab grafikasi asosida 1924 y.da şakllanti-rilgan. 1929—40 y.larda lotin grafikasiga asoslangan qoraqalpoq yozuvi amalda bölgan bölsa, 1940 y.dan rus grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. 1999 y.dan lotin grafikasi asosidagi yozuvga ötiş işlari amalga oşirilmoqda.

Ad.: Baskakov N.A.. Karakalpakskiy yaznk, t . 1 - 2 , M . - L . , 19 5 1-52; Berdimuratov Ye., Hazirgi zaman qaraqalpoq tilinip lsksikologiyasm, Nokis, 1968; Baskakov N.A., Vvedeniye v izuçeniye tyurskix yazmkov, 2-izd., M.. 1969; Berdimuratov Ye.. Umarov A.. Bekimbetov P., Karakalpakskiy yazj (fonetika, morfologiya, sintaksis), Nukis. 1983.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОРАҚАЛПОҚ ТИЛИ - туркий тилларнинг қипчоқ гуруҳига мансуб тиллардан; қозоқ ва нўғай тиллари билан биргаликда қипчоқ тилларининг қипчоқнўғай гуруҳчасини ташкил этади. Қорақалпоғистон Республикасининг давлат тили (ўзбек тили билан бирга). асосан, Қорақалпоғистонда, шунингдек, Хоразм, Навоий, Бухоро вилоятлари ҳамда Қозоғистон ва Туркманистоннинг унга қўшни ҳудудларида, РФ ва Афғонистонда тарқалган. Қ.т.да сўзла-шувчиларнинг умумий сони 425 минг кишидан иборат (ўтган асрнинг 90-й.ларй ўрталари). Қ.т., асосан, 2 та: шим.-шарқий ва жан.гарбий лаҳжаларга бўлинади; бу лаҳ-жалар фонетик жиҳатдан ўзаро фарқланади. Адабий Қ.т. 20-а.нинг 1-ярмида шим.- шарқий лаҳжа асосида шаклланган; унгача қорақалпоқлар эски ўзбек адабий тилидан фойдаланишган.

Қ.т.нинг ўзига хос белгилари: унлилар оҳангдошлиги — сингармонизм мавжуд, мас, Атларьшмз (отларимиз). кунлер — (кунлар); умумтуркий ч ундоши ш б-н; ш эса с ундоши билан алмашади, мас, қаш (қоч), тас (тош), бас (бош). Айрим сўзларда ғ ундоши ўрнида в; г ундоши ўрнида й ишлатилади, мас, тав (тоғ), тий (тег) ва б. Қ.т.да, бошқа кўпчилик туркнй тилларда бўлганидек, умумтуркий сўзлардан ташқари, араб, эроний, рус тилларидан ўзлашган сўзлар ҳам анча-гина.

Қ.т. ёзуви ислоҳ қилинган араб графикаси асосида 1924 й.да шаклланти-рилган. 1929—40 й.ларда лотин графикасига асосланган қорақалпоқ ёзуви амалда бўлган бўлса, 1940 й.дан рус графикаси асосидаги ёзув жорий этилган. 1999 й.дан лотин графикаси асосидаги ёзувга ўтиш ишлари амалга оширилмоқда.

Ад.: Баскаков Н.А.. Каракалпакский язнк, т . 1 - 2 , М . - Л . , 19 5 1-52; Бердимуратов Е., Ҳазирги заман қарақалпоқ тилинип лсксикологиясм, Нокис, 1968; Баскаков Н.А., Введение в изучение тюрских язмков, 2-изд., М.. 1969; Бердимуратов Е.. Умаров А.. Бекимбетов П., Каракалпакский язьж (фонетика, морфология, синтаксис), Нукис. 1983.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.