Qoraqalpoq tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Qoraqalpoq tili (öz nomi: qaraqalpaq tili) — qoraqalpoqlarning ona tili, turkiy tillar oilasiga kiradi. Qoraqalpoğiston Respublikasida (Özbekiston tarkibida) rasmiy til maqomiga ega.
Tasnifi
13Qoraqalpoq tili turkiy tillarning qipçoq guruhiga, uning qipçoq-nöğay guruhçasiga kiradi. Eng yaqin tillari — qozoq va nöğay tillari; ular bilan birga nöğay klasterini taşkil etadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada qozoq va nöğay tillari bilan özaro tuşuniş darajasi yuqori ekani aytilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, ayrim tadqiqotçilar (A. N. Samoyloviç, K. G. Menges va boşqalar) qoraqalpoq tilini, ayniqsa uning şimoli-şarqiy lahjasini, qozoq tilining lahjalaridan biri deb hisoblaydi.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Til asosan Qoraqalpoğistonda tarqalgan. Şuningdek, Xorazm viloyatida, Qozoğiston va Turkmanistonning qöşni hududlarida, Rossiyada hamda Afğonistonda qoraqalpoqlar yaşaydigan joylarda qöllanadi. Turli manbalarda Navoiy va Buxoro viloyatlari, Farğona viloyati, Toşovuz viloyati va Astraxan viloyati ham tilga olingan. Afğonistonda taxminan 2 ming kişi şu tilda sözlaşadi.
Sözlaşuvçilar soni haqida ma'lumotlar turliça: özbekça Vikipediyada “1 mlnga yaqin”, şuningdek, 1990-yillar örtalarida 883 ming kişi deyilgan; rusça Vikipediyada 900 ming dan 2 milliongaça körsatilgan. Odatda ikkita lahja ajratiladi: şimoli-şarqiy va janubi-ğarbiy. Farğona vodiysida uçinçi lahja bölişi mumkinligi taxmin qilinadi. Adabiy til şimoli-şarqiy lahja asosida şakllangan.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, til Oltin Örda va Katta Nöğay Ördasi tarkibidagi qipçoq qabilalari muhitida şakllangan. Adabiy til sovet davrida, 20-asrning 1-yarmida şakllangan. Undan oldin turkiy yozma tilga asoslangan çeklangan yozma til işlatilgan. Hozir maktablarda ona tilida ta'lim beriladi, Nukusda “Erkin Qaraqalpaqstan” gazetasi çiqadi. Har yili 1-dekabrda tilga davlat tili maqomi berilgan kun nişonlanadi.
Yozuvi
13Yozuv tarixi quyidagiça: 1924-yildan arab yozuvi, 1928-yildan 1940-yilgaça lotin yozuvi, 1940-yilda kirill yozuvi joriy etilgan; uning isloh qilingan şakli 1957-yilda tasdiqlangan. Özbekiston mustaqilligidan keyin, 1994-yilda lotin asosidagi alifbo tasdiqlandi. Keyinçalik diakritik belgili harflar örniga digraf va apostrofli harflar kiritildi. Ötiş 2005-yilgaça yakunlanişi kerak edi, biroq 1957-yilgi kirill alifbosi hamon keng qöllanadi.
Xususiyatlari
13Qoraqalpoq tili sintetik va agglyutinativ til: grammatik ma'nolar qöşimçalar bilan ifodalanadi, old qöşimça va predloglar yöq. Grammatik jins yöq, gap tuzilişi odatda ega–töldiruvçi–kesim (SOV) tartibida. Unlilar uyğunligi (singarmonizm) mavjud. Umumturkiy ch va sh örnida sh va s keladi: qus, qaş, tas, bas. Ot söz birikmasida ikki marta belgilaş qöllanadi, masalan, meniń kitabım (“mening kitobim”). Rusça Vikipediyada 9 unli va 25 undoş fonema (4 tasi özlaşmalarda) sanalgan. Luğat asosini qipçoq qatlami taşkil qiladi; arab, fors va rus tillaridan özlaşmalar ham köp.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qoraqalpoq tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1089 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQoraqalpoq tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1089
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1089
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2010-yil
583 ming kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.