Qoraqum
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302–303-b. — ziyouz.com
Qoraqum — Osiyodagi eng katta qumli çöl. Örta Osiyoning jan.da. Turkmanistonning asosiy qismini egallaydi. Şim.da Sariqamiş botiği, şim.- şarqda va şarqda Amudaryo vodiysi, jan.-şarqda Qorabel va Bodxiz qirlari, jan.da Kopetdoğ etaklari, ğarbda qad. daryo özani Özböy bilan çegaradoş. Mayd. 400 ming km2. Q.ning asosiy qismi yoş grabenda joylaşgan pasttekislikdan iborat. Örtaça bal. 100 m, jan.-şarqida 200—300 m, şim.-ğarbida esa 30—50 m. Q.da paleogen davrining oxiri (oligotsen)gaça dengiz rejimi hukm surgan. Dengiz çekingaç, allyuvial yotqiziqlar töplangan. Q.ning şim. qismlari Amudaryo, jan. qismlari Tajan, Murğob daryolari va Kopetdoğdan oqib tuşgan qad. daryo yotqiziqlaridan hosil bölgan. Q. tabiiy geografik jihatdan uç qismga: Unğuzorti Q. (şim.da), Markaziy (Past) Q. va Jan.-Şarqiy Q.ga bölinadi. Q.ning morfoskulptura relyefi juda murakkab. Unda tözima barxan qumlari, barxan zanjirlari, pastak kum tepalari, döng qumlar, qator tepa qumlari va közanak qumlar kabi eol relyef şakllari keng tarqalgan. Pastqam yerlarda şör, şörxok va taqirlar uçraydi. Q.ning 9/10 qismi qumli yerlardan iborat. Qator tepa qumlari Markaziy Q. bilan Unğuzorti Q.ida keng tarqalgan. Ular meridianal yönalgan, mustahkamlangan uzun qum tepalaridir. Jan.-şarq va markaziy qismlarida qator tepa qumlarining bal. 3—5 m dan 30 m gaça, ular orasidagi çuqurlik (jöyak)larning eni 150—200 m. Qad. Amudaryoning miotsen va pliotsen gil-qum yotqiziqlaridan tuzilgan Unğuzorti Q.ida qator tepa qumlarining bal. 40—60 m, ular oraliği esa örtaça 0,5 km bölgan qator şörxok soyliklardan iborat. Unğuzorti platosi epigersin plitada joylaşgan bölib, ustini qalin mezokaynozoy yotqiziqlari qoplagan. Platoning yuzasi nisbatan tekis bölib, köproq paleogen davrining qumtoş, mergel va gillaridan taşkil topgan. Bular orasida gips va oltingugurt qatlamlari uçraydi. Markaziy (Past) Q. çekka bukilmada joylaşgan bölib, paleozoy jinslaridan iborat. Amudaryo Markaziy Q.dan (bundan taxm. 20—30 ming yil avval) oqmay qöygan. Hazar dengizi (taxm. 15—20 ming yil avval) Markaziy Q.da sathi 50 m mut-laq balandlikdagi keng qöltiq hosil qilganda, uning suvi şör edi, çunki Amudaryo Xorazm botiği tomon oqqan.
Q.ning iqlimi keskin kontinental, quruq subtropikka xos xususiyatlari bor (mö'tadil havo massalari yozda tropik havo massalari bilan almaşinib turadi). Şim.da yanvarning örtaça t-rasi —5°, jan.da 3°, iyulniki şim.da 28°, jan.da 34°. Havo trasining sutkalik amplitudasi juda katta (50°gaça, tuproqda 80°gaça). Yillik yoğin 60 mm dan 150 mm gaça (jan.da köproq). Yoğinning 70% noyabr—apr. da yoğadi. Vegetatsiya davri 220—275 kun. Yiliga 30—60 kun garmsel esadi. Q.ning şim.-şarqiy çegarasidan Amudaryo oqib ötadi; Tajan va Murğob daryolari qumga singib ketadi. Q. grunt suvlariga boy: Amudaryo yaqinida 3—6 m dan (bu daryo Q.dagi hamma yer osti suvlarining asosiy manbaidir), Qorabel qirlarida 300 m gaça çuqurlikda yotadi. Q.da böz qönğir (asosan, Unğuzorti Q.da), çöl qum tuproqlari, şörxoklar va taqir tuproqlar tarqalgan. Jan. va jan.-şarqiy qismlarida qisman böz tuproqlar uçraydi. Bahorda Q.ning barxan qumlaridan taşqari hamma hududi efemer va efemeroidlar bilan qoplanadi. Rang (iloq) qöylarning asosiy ozuqasi, oq va qora saksovul, butalardan qandim, quyon-suyak, çakanda, astragallar Q.ning tro-pik ösimliklaridir. Barxan qumlarini mustahkamlaşda selin, quyonsuyak va qandim, çerkez katta ahamiyatga ega. Sut emizuvçi hayvonlardan jayran, qarsaq tulki, böri, barxan muşugi, daşt muşugi, kemiruvçilar uçraydi. Quşlardan boyquş, törğay, çöl qarğasi, çumçuqlar yaşaydi. Sudraluv-çilardan ilonlar (çarx ilon, öq ilon, daşt böğma iloni, közoynakli ilon va b.), kaltakesaklar — aga-ma, gekkon, eçkemar (uz. 1,5 m gaça), daşt toşbaqasi xos. Falanga, qoraqurt va çayonlar bor. Çölning köp qismi qöy va tuyalar uçun yil böyi yaylov. foydali qazilmalari: oltingugurt, neft, gaz. Q.ning jan. qismidan Qoraqum kanali ötgan. q. orqali Örta Osiyo — Markaz gaz quvuri ötkazilgan. Q.da ekstensiv çorvaçilik mavjud. Daraxtlar ötkaziş va köçma qumlarni mus-tahkamlaş hamda yaylov ösimliklari fitomelioratsiyasi böyiça işlar amalga oşirilgan. Jan.- Şarqiy Q.da Turk-maniston FAning Repetek qumli çöl i.t. stansiyasi joylaşgan.
Ad.: Fedoroviç B.A., Lik pustini, M., 1954; Babayev A.G., Pustinya Karakumi, Aşxabad, 1963; Turkmenistan, M., 1969; Petrov M.P., Pustini zemnogo şara, L., 1973; Pustini Sentralnoy Azii, M. — L., 1966-67.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАҚУМ — Осиёдаги энг катта қумли чўл. Ўрта Осиёнинг жан.да. Туркманистоннинг асосий қисмини эгаллайди. Шим.да Сариқамиш ботиғи, шим.- шарқда ва шарқда Амударё водийси, жан.-шарқда Қорабел ва Бодхиз қирлари, жан.да Копетдоғ этаклари, ғарбда қад. дарё ўзани Ўзбўй билан чегарадош. Майд. 400 минг км2. Қ.нинг асосий қисми ёш грабенда жойлашган пасттекисликдан иборат. Ўртача бал. 100 м, жан.-шарқида 200—300 м, шим.-ғарбида эса 30—50 м. Қ.да палеоген даврининг охири (олигоцен)гача денгиз режими ҳукм сурган. Денгиз чекингач, аллювиал ётқизиқлар тўпланган. Қ.нинг шим. қисмлари Амударё, жан. қисмлари Тажан, Мурғоб дарёлари ва Копетдоғдан оқиб тушган қад. дарё ётқизиқларидан ҳосил бўлган. Қ. табиий географик жиҳатдан уч қисмга: Унғузорти Қ. (шим.да), Марказий (Паст) Қ. ва Жан.-Шарқий Қ.га бўлинади. Қ.нинг морфоскульптура рельефи жуда мураккаб. Унда тўзима бархан қумлари, бархан занжирлари, пастак кум тепалари, дўнг қумлар, қатор тепа қумлари ва кўзанак қумлар каби эол рельеф шакллари кенг тарқалган. Пастқам ерларда шўр, шўрхок ва тақирлар учрайди. Қ.нинг 9/10 қисми қумли ерлардан иборат. Қатор тепа қумлари Марказий Қ. билан Унғузорти Қ.ида кенг тарқалган. Улар меридианал йўналган, мустаҳкамланган узун қум тепаларидир. Жан.-шарқ ва марказий қисмларида қатор тепа қумларининг бал. 3—5 м дан 30 м гача, улар орасидаги чуқурлик (жўяк)ларнинг эни 150—200 м. Қад. Амударёнинг миоцен ва плиоцен гил-қум ётқизиқларидан тузилган Унғузорти Қ.ида қатор тепа қумларининг бал. 40—60 м, улар оралиғи эса ўртача 0,5 км бўлган қатор шўрхок сойликлардан иборат. Унғузорти платоси эпигерцин плитада жойлашган бўлиб, устини қалин мезокайнозой ётқизиқлари қоплаган. Платонинг юзаси нисбатан текис бўлиб, кўпроқ палеоген даврининг қумтош, мергель ва гилларидан ташкил топган. Булар орасида гипс ва олтингугурт қатламлари учрайди. Марказий (Паст) Қ. чекка букилмада жойлашган бўлиб, палеозой жинсларидан иборат. Амударё Марказий Қ.дан (бундан тахм. 20—30 минг йил аввал) оқмай қўйган. Ҳазар денгизи (тахм. 15—20 минг йил аввал) Марказий Қ.да сатҳи 50 м мут-лақ баландликдаги кенг қўлтиқ ҳосил қилганда, унинг суви шўр эди, чунки Амударё Хоразм ботиғи томон оққан.
Қ.нинг иқлими кескин континентал, қуруқ субтропикка хос хусусиятлари бор (мўътадил ҳаво массалари ёзда тропик ҳаво массалари билан алмашиниб туради). Шим.да январнинг ўртача т-раси —5°, жан.да 3°, июлники шим.да 28°, жан.да 34°. Ҳаво трасининг суткалик амплитудаси жуда катта (50°гача, тупроқда 80°гача). Йиллик ёғин 60 мм дан 150 мм гача (жан.да кўпроқ). Ёғиннинг 70% ноябрь—апр. да ёғади. Вегетация даври 220—275 кун. Йилига 30—60 кун гармсел эсади. Қ.нинг шим.-шарқий чегарасидан Амударё оқиб ўтади; Тажан ва Мурғоб дарёлари қумга сингиб кетади. Қ. грунт сувларига бой: Амударё яқинида 3—6 м дан (бу дарё Қ.даги ҳамма ер ости сувларининг асосий манбаидир), Қорабел қирларида 300 м гача чуқурликда ётади. Қ.да бўз қўнғир (асосан, Унғузорти Қ.да), чўл қум тупроқлари, шўрхоклар ва тақир тупроқлар тарқалган. Жан. ва жан.-шарқий қисмларида қисман бўз тупроқлар учрайди. Баҳорда Қ.нинг бархан қумларидан ташқари ҳамма ҳудуди эфемер ва эфемероидлар билан қопланади. Ранг (илоқ) қўйларнинг асосий озуқаси, оқ ва қора саксовул, буталардан қандим, қуён-суяк, чаканда, астрагаллар Қ.нинг тро-пик ўсимликларидир. Бархан қумларини мустаҳкамлашда селин, қуёнсуяк ва қандим, черкез катта аҳамиятга эга. Сут эмизувчи ҳайвонлардан жайран, қарсақ тулки, бўри, бархан мушуги, дашт мушуги, кемирувчилар учрайди. Қушлардан бойқуш, тўрғай, чўл қарғаси, чумчуқлар яшайди. Судралув-чилардан илонлар (чарх илон, ўқ илон, дашт бўғма илони, кўзойнакли илон ва б.), калтакесаклар — ага-ма, геккон, эчкемар (уз. 1,5 м гача), дашт тошбақаси хос. Фаланга, қорақурт ва чаёнлар бор. Чўлнинг кўп қисми қўй ва туялар учун йил бўйи яйлов. фойдали қазилмалари: олтингугурт, нефть, газ. Қ.нинг жан. қисмидан Қорақум канали ўтган. қ. орқали Ўрта Осиё — Марказ газ қувури ўтказилган. Қ.да экстенсив чорвачилик мавжуд. Дарахтлар ўтказиш ва кўчма қумларни мус-таҳкамлаш ҳамда яйлов ўсимликлари фитомелиорацияси бўйича ишлар амалга оширилган. Жан.- Шарқий Қ.да Турк-манистон ФАнинг Репетек қумли чўл и.т. станцияси жойлашган.
Ад.: Федорович Б.А., Лик пустыни, М., 1954; Бабаев А.Г., Пустыня Каракумы, Ашхабад, 1963; Туркменистан, М., 1969; Петров М.П., Пустыни земного шара, Л., 1973; Пустыни Центральной Азии, М. — Л., 1966-67.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.