Qoraqum

Qoraqum (turkmança «qora qumlar») — Örta Osiyoning janubidagi, Osiyodagi eng katta qumli çöl. U Turkmaniston hududining katta qismini, inglizça Vikipediyaga köra, qariyb 70 foizini egallaydi; rusça Vikipediyaga köra, çölning çekka qismlari Özbekistonning qöşni tumanlariga ham kiradi. Qoraqum dunyodagi eng issiq çöllardan biri hisoblanadi.12

ÖzME'ga köra, Qoraqum şimolda Sariqamiş botiği, şimoli-şarq va şarqda Amudaryo vodiysi, janubi-şarqda Qorabel va Bodxiz qirlari, janubda Kopetdoğ etaklari, ğarbda esa qadimgi daryo özani — Özböy bilan çegaralanadi. Rusça Vikipediya ğarbiy çegarani Kiçik va Katta Bolxon toğlarigaça olib boradi.

ÖzME çöl maydonini 400 ming km² deb körsatadi, rusça Vikipediyada esa 350 ming km² raqami beriladi. Sirti asosan pasttekislik: örtaça balandligi 100 metr atrofida, janubi-şarqda 200–300 metrgaça kötariladi, şimoli-ğarbda esa 30–50 metrgaça pasayadi.

Tabiiy geografik jihatdan çöl uç qismga bölinadi: şimoldagi baland Unğuzorti Qoraqumi (plato), Markaziy yoki Past Qoraqum va Janubi-Şarqiy Qoraqum. ÖzME'ga köra, paleogen davri oxirigaça bu hududni dengiz qoplagan, dengiz çekingaç esa daryo yotqiziqlari töplana boşlagan. Çölning şimoliy qismi qadimgi Amudaryo, janubiy qismi esa Tajan, Murğob va Kopetdoğdan tuşgan daryolar keltirgan qum va gillardan hosil bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, sönggi muzlik davrining oxirida Amudaryo Sariqamiş köli orqali Kaspiy dengizigaça oqqan.

Relyefda şamol hosil qilgan şakllar ustun turadi: barxanlar va barxan zanjirlari, döng va qator tepa qumlari. ÖzME'ga köra, çöl yuzasining töqqizdan bir qismidan köpi qumlik, qator tepa qumlari meridian böylab yönalgan bölib, balandligi bir neça metrdan 30–60 metrgaça boradi. Pastqam joylarda şörxok va taqirlar uçraydi.

Iqlim keskin kontinental. ÖzME va rusça Vikipediya ma'lumotlariga köra, yanvarning örtaça harorati şimolda minus 5, janubda 3 daraja, iyulniki 28–34 daraja. Yozda havo 50 darajagaça, tuproq yuzasi 80 darajagaça qiziydi. Yillik yoğin 60 mm dan 150 mm gaça bölib, uning 70 foizi noyabr–aprel oylariga töğri keladi. ÖzME'ga köra, yiliga 30–60 kun issiq garmsel esadi.

Doimiy daryolar kam: Amudaryo çölning şimoli-şarqiy çekkasidan ötadi, Tajan va Murğob esa qumga singib, vohalar hosil qiladi. Çöl yer osti suvlariga boy; rusça Vikipediyaga köra, bu yerda çuqurligi 270 metrga yetgan quduqlar ham qazilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1954–1958-yillarda qurilgan va Amudaryo suvini janubiy hududlarga eltadigan Qoraqum kanali dunyodagi eng yirik suğoriş kanallaridan biridir.

Bahorda barxanlardan boşqa barça yerlarni efemer va efemeroid ösimliklar qoplaydi, ular may boşida qurib qoladi. Çölning doimiy ösimliklari — oq va qora saksovul, qandim, quyonsuyak, çerkez va astragallar; selin va qandim köçma qumlarni mustahkamlaşda muhim ahamiyatga ega. Hayvonlardan jayran, qarsaq tulki, böri, barxan muşugi, kemiruvçilar, turli ilon va kaltakesaklar, jumladan uzunligi bir yarim metrgaça yetadigan eçkemar, daşt toşbaqasi, falanga va çayonlar yaşaydi. Janubi-şarqiy qismida Repetek qöriqxonasi joylaşgan.

Qoraqum azaldan qöy va tuya boqiladigan yil böyi yaylov bölib kelgan. Çölda oltingugurt, neft va tabiiy gaz konlari bor. Inglizça Vikipediyaga köra, 1971-yildan beri yonib turgan Darvoza gaz krateri — mintaqaning maşhur sayyohlik obyekti. Çöl orqali Kaspiyorti temir yöli va Örta Osiyo–Markaz gaz quvuri ötkazilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Qoraşor botiğida sun'iy Turkman köli («Oltin asr») barpo etilmoqda; unga suğoriladigan dalalardan oqova suvlar yuboriladi.