Qoraqurum

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304–305-b. — ziyouz.com

Qoraqurum (möğulça Xara-Xorin) — Möğullar davlati poytaxti. Q. xarobalari Xangay toği şarqiy etaklarida, Urxun daryosi yuqori oqimi böyida joylaşgan. Q. haqidagi ma'lumotlar xitoy solnomalari va 13-a. Yevropa sayyohlari Plano Karpini, Marko Polo (1253), V.Rubruk, şuningdek, Juvayniy, Abulğoziy asarlarida qayd etilgan. Juvayniyning yozişiça, dastlab Urxun daryosi boşlanadigan toğlar şunday atalgan. Q.ning uz. 1/2 farsaxni taşkil etgan. Şahar qisqa muddat ravnaq topgan davrda köp quriliş işlari olib borilgan. Xitoy va musulmon ustalari tomonidan köplab saroylar qurilgan. Q.dan 2 farsax şarqda Tarğubaliq (qimmatbaho mato şahri) qasri bölgan.

G.Rubrukning bergan ma'lumotiga köra, Q.da musulmonlar va xitoyliklar mahallasi bölgai; musulmonlar mahallasida bozor joylaşgan, xitoyliklar maxdllasida hunarmandlar yaşagan. Q.da katta saroylar, turli xalqlarga tegişli 12 ta sajdagoh, jumladan, musulmonlarning 2 masjidi qurilgan. Şahar paxsa devor bilan örab olinib, 4 ta darvozasi bölgan.

Abulğoziy Bahodirxonning yozişiça, Öqtoyxon Xitoydan binokor usta va naqqoşlar keltirib köplab uy-joylar, saroylar, köşklar qurdirgan. Zargarlarga oltin va qumuşdan fil va şer haykallar yasattirib atrofini hovuz qilgan. Fil bilan şerning oğzidan hovuzlarni içiga şarob tökilib turgan va b.

Munkexon davrida, 1256 y. uz. 300 qadamdan iborat 5 qavatli katta stupa hamda unga tegişli qöşimça binolar qurilgan. Uşbu binolar içidagi katta xonalar Budda haykallari bilan bezatilgan, binolar 1311 y. ta'mirlangan. 1342 y. Q.da qayta quriliş işlari boşlangan, u 4 yil davom etgan. Işlar yakunlangaç, möğul va xitoy yozuvi bitilgan stela (ustun) örnatilib, unda möğullar poytaxtining qisqaça tarixi bayon etilgan. Xubilayxon davrida poytaxt Xitoy hududiga köçirilişi bilan Q.ning mavqei nihoyatda tuşib ketgan. Yuan sulolasi hukmronligi davrida Q. noib qarorgohiga aylangan, bu noib odagda valiahd şahzodalardan tayinlangan. Xitoydagi Min sulolasi imperatorlari bilan möğul xonlari örtasidagi uruşlar natijasida Yuan sulolasi barham topgaç, Q. Xitoy qöşinlari tomonidan 1380 y. vayron qilingan. Oradan 200 y. ötgaç, q. xarobalari yonida maşhur Erdeni-dzu budda monastiri qurilgan. Omoç tişlari va tegirmontoşlar, çöyan qozonlar va arava ğildiraklari öqi, mahalliy va xorijiy buyumlar, tangalar va b. topilgan. Q.dan şarqda kanal suvlari bilan suğorilgan ekinzorlar mavjud bölgan. Şaharga asos solingandan buyon i.ç. sanoati, jumladan, çöyan quyiş, asosan, asir olingan xorijiy hunarmandlar tomonidan amalga oşirilgan.1899 y. rus olimi N.M.Yad-rinsev tomonidan olib borilgan tadq-iqot işlari natijasida Q.ning örnaşgan yeri aniqlangan. AM.Pozdneyev esa tarixiy manbalar tahlili asosida Q. Erdenudzu budda monastiri (1585 y. Q.ning bir çekkasida qurilgan) yonida bölganini tasdiqladi. Şahar 1220 y. Çingizxon tomonidan bunyod etilgan, 16-a.da vayron etilgan. 1948 — 49 y.larda S.V.Kiselyov rahbarligi os-tida arxeologik qaziş işlari olib borilgan. Şaharning jan. garbiy qismidan Öqtoy qoonning saroyi (55x45 m) xarobalari topilgan. saroy ostidan rangli devoriy rasmlari bölgan butparastlar' sajdagohi qoldiqlari (12-a. oxiri — 13-a. boşi) topilgan. Q.ning markaziy köçalarida savdo-hunarmandçilik mahallalari. xumdonlar va temirçilik ustaxonalari qoldiqlari tadqiq etilgan.

Faxriddin Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОРАҚУРУМ (мўғулча Хара-Хорин) — Мўғуллар давлати пойтахти. Қ. харобалари Хангай тоғи шарқий этакларида, Урхун дарёси юқори оқими бўйида жойлашган. Қ. ҳақидаги маълумотлар хитой солномалари ва 13-а. Европа сайёҳлари Плано Карпини, Марко Поло (1253), В.Рубрук, шунингдек, Жувайний, Абулғозий асарларида қайд этилган. Жувайнийнинг ёзишича, дастлаб Урхун дарёси бошланадиган тоғлар шундай аталган. Қ.нинг уз. 1/2 фарсахни ташкил этган. Шаҳар қисқа муддат равнақ топган даврда кўп қурилиш ишлари олиб борилган. Хитой ва мусулмон усталари томонидан кўплаб саройлар қурилган. Қ.дан 2 фарсах шарқда Тарғубалиқ (қимматбаҳо мато шаҳри) қасри бўлган.

Г.Рубрукнинг берган маълумотига кўра, Қ.да мусулмонлар ва хитойликлар маҳалласи бўлгаи; мусулмонлар маҳалласида бозор жойлашган, хитойликлар махдлласида ҳунармандлар яшаган. Қ.да катта саройлар, турли халқларга тегишли 12 та саждагоҳ, жумладан, мусулмонларнинг 2 масжиди қурилган. Шаҳар пахса девор билан ўраб олиниб, 4 та дарвозаси бўлган.

Абулғозий Баҳодирхоннинг ёзишича, Ўқтойхон Хитойдан бинокор уста ва наққошлар келтириб кўплаб уй-жойлар, саройлар, кўшклар қурдирган. Заргарларга олтин ва қумушдан фил ва шер ҳайкаллар ясаттириб атрофини ҳовуз қилган. Фил билан шернинг оғзидан ҳовузларни ичига шароб тўкилиб турган ва б.

Мункэхон даврида, 1256 й. уз. 300 қадамдан иборат 5 қаватли катта ступа ҳамда унга тегишли қўшимча бинолар қурилган. Ушбу бинолар ичидаги катта хоналар Будда ҳайкаллари билан безатилган, бинолар 1311 й. таъмирланган. 1342 й. Қ.да қайта қурилиш ишлари бошланган, у 4 йил давом этган. Ишлар якунлангач, мўғул ва хитой ёзуви битилган стела (устун) ўрнатилиб, унда мўғуллар пойтахтининг қисқача тарихи баён этилган. Хубилайхон даврида пойтахт Хитой ҳудудига кўчирилиши билан Қ.нинг мавқеи ниҳоятда тушиб кетган. Юань сулоласи ҳукмронлиги даврида Қ. ноиб қароргоҳига айланган, бу ноиб одагда валиаҳд шаҳзодалардан тайинланган. Хитойдаги Мин сулоласи императорлари билан мўғул хонлари ўртасидаги урушлар натижасида Юань сулоласи барҳам топгач, Қ. Хитой қўшинлари томонидан 1380 й. вайрон қилинган. Орадан 200 й. ўтгач, қ. харобалари ёнида машҳур Эрдэни-дзу будда монастири қурилган. Омоч тишлари ва тегирмонтошлар, чўян қозонлар ва арава ғилдираклари ўқи, маҳаллий ва хорижий буюмлар, тангалар ва б. топилган. Қ.дан шарқда канал сувлари билан суғорилган экинзорлар мавжуд бўлган. Шаҳарга асос солингандан буён и.ч. саноати, жумладан, чўян қуйиш, асосан, асир олинган хорижий ҳунармандлар томонидан амалга оширилган.1899 й. рус олими Н.М.Яд-ринцев томонидан олиб борилган тадқ-иқот ишлари натижасида Қ.нинг ўрнашган ери аниқланган. АМ.Позднеев эса тарихий манбалар таҳлили асосида Қ. Эрдэнудзу будда монастири (1585 й. Қ.нинг бир чеккасида қурилган) ёнида бўлганини тасдиқлади. Шаҳар 1220 й. Чингизхон томонидан бунёд этилган, 16-а.да вайрон этилган. 1948 — 49 й.ларда С.В.Киселёв раҳбарлиги ос-тида археологик қазиш ишлари олиб борилган. Шаҳарнинг жан. гарбий қисмидан Ўқтой қооннинг саройи (55x45 м) харобалари топилган. сарой остидан рангли деворий расмлари бўлган бутпарастлар’ саждагоҳи қолдиқлари (12-а. охири — 13-а. боши) топилган. Қ.нинг марказий кўчаларида савдо-ҳунармандчилик маҳаллалари. хумдонлар ва темирчилик устахоналари қолдиқлари тадқиқ этилган.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.