Qoraqurum
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Qoraqurum (möğulça Xara-Xorin) — Möğullar imperiyasining poytaxti bölgan örta asr şahri; uning xarobalari Xangay toğining şarqiy etagida, Orxon (Urxun) daryosining yuqori oqimida joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Qoraqurum 1235–1260-yillarda imperiya poytaxti bölgan, 14–15-asrlarda esa Şimoliy Yuan xonlarining qarorgohi vazifasini ötagan. Xarobalar hozirgi Mongoliyaning Övörxangay aymağida, Xarxorin şaharçasi va Erdeni-Dzu monastiri yonida, YUNESKO Butunjahon merosi röyxatidagi Orxon vodiysi hududida turadi.1
Nomi va manbalar
13ÖzME'ga köra, Juvayniy yozişiça, dastlab Orxon daryosi boşlanadigan toğlar şu nom bilan atalgan. Şahar haqidagi ma'lumotlar xitoy yilnomalarida, 13-asrda bu yerga kelgan Ovrupa sayyohlari — Plano Karpini va Gilyom Rubruk asarlarida, şuningdek, Juvayniy va Abulğoziy Bahodirxon kitoblarida saqlangan.
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, Orxon vodiysi avval ham xunnlar, Kök turklar va uyğurlar davlatlarining markazi bölgan; Uyğur xoqonligining poytaxti Qorabalğasun Qoraqurumdan 27 km şimoli-ğarbda joylaşgan. Şaharga 1220-yilda Çingizxon asos solgan deb hisoblanadi. 1235-yilgaça u ötov-çodirlardan iborat qarorgoh bölgan; Jin imperiyasi tor-mor etilgaç, Öqtoy qoon şahar devorlarini va doimiy saroy qurdirgan. ÖzME'ga köra, Abulğoziy Öqtoyning Xitoydan binokor va naqqoşlar keltirib saroy va köşklar qurdirgani, oltin va kumuşdan fil va şer haykallari yasattirganini yozadi.
Möngke davrida saroy kengaytirilgan va katta stupa ibodatxonasi qurib bitkazilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Parijlik asir zargar Gilyom Buşe şahar ramziga aylangan kumuş daraxtni yasagan: uning şoxlaridan mexanik qurilma yordamida ziyofat ahliga içimliklar oqib tuşgan. 1254-yilda şaharni körgan Rubruk uni turli din vakillari erkin yaşaydigan şahar sifatida tasvirlagan: devor bilan öralgan şaharning tört darvozasi, musulmonlar va xitoyliklar mahallalari, 12 butxona, ikki masjid va bitta nestorian çerkovi bölgan. ÖzME'ga köra, musulmonlar mahallasida bozor, xitoyliklar mahallasida hunarmandlar joylaşgan.
Inqirozi
131260-yildan keyin Xubilay poytaxtni Dadu (hozirgi Pekin)ga köçirgaç, Qoraqurum viloyat markaziga aylangan. Şunga qaramay, şaharda 1311-yilda va 1342–1346-yillarda qurilişlar olib borilgan, ÖzME'ga köra, ular yakunida möğul va xitoy tillarida yozilgan, poytaxt tarixi bitilgan toş örnatilgan. Yuan sulolasi qulagaç, 1380-yilda Min qöşinlari şaharni vayron qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 16-asr boşida Dayan xon uni yana poytaxt qilgan, ammo keyinçalik şahar butunlay taşlab ketilgan. 1585-yilda xarobalar yonida Erdeni-Dzu budda monastiri qurilgan, uning qurilişida eski binolar materiallaridan foydalanilgan.
Örganilişi
13Qoraqurum örni uzoq vaqt bahsli bölgan. Uni rus olimi N. M. Yadrinsev aniqlagan: inglizça Vikipediya buni 1889-yilga, ÖzME esa 1899-yilga boğlaydi; A. M. Pozdneyev yozma manbalar tahlili orqali bu xulosani tasdiqlagan. 1948–1949-yillarda S. V. Kiselyov boşçiligidagi qazişmalarda katta bino qoldiqlari topilib, Öqtoy saroyi deb hisoblangan; inglizça Vikipediyaga köra, 2000–2004-yillardagi nemis-möğul ekspeditsiyasi ularni katta stupa ibodatxonasiga tegişli deb baholagan. Qazişmalarda yöllar, xumdonlar, temirçilik ustaxonalari, omoç tişlari, tegirmon toşlari, çöyan qozonlar, xitoy va Markaziy Osiyo tangalari topilgan. ÖzME'ga köra, şahar şarqida kanal suvi bilan suğorilgan ekinzorlar bölgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qoraqurum // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3710 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQoraqurum. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3710
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3710
Manbalar
1 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Karakorumen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.