Qoraxoniylar davlati
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–275-b. — ziyouz.com
Qoraxoniylar davlati QORAXONIYLAR DAVLATI, xoniylar yoxud Xoqoniylar davlati — Şarqiy Turkiston, yettisuv va Tyanşanning jan. yon bağrida taşkil topgan davlat. Qoraxoniylar sulolask boşqargan. Qd.ning barpo etilişida qarluq, çiğil va yağmo qabilalari yetakçi rol öynagan.
Q.d.ning saltanat darajasidagi rivoji va taraqqiyoti 10-a.ning 2-yar-miga töğri keladi. Abdulkarim Sotuq Buğroxon hokimiyatni egallab, özini «Qoraxon» deb e'lon qiladi. Buğroxondan keyingi barça xonlar ham uşbu un-von bilan uluğlangan.
Mazkur davlat çegarasida islom dini keng yoyilgan. Qoraxoniylar öz davlat çegarasini somoniylar sulolasiga tegişli hududlar hisobiga kengaytiriş siyosatini olib borişgan. Somoniylar hokimiyati bu vaktga kelib, çuqur siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy inqirozga yuz tutib zaiflaşib qolgan edi. Ana şunday vaziyatda qoraxoniylar somoniylar poytaxti Buxoroni deyarli qar-şiliksiz işğol etişadi. Biroq, Hasan Buğroxon betobligi tufayli Buxoroda uzoq turmay, Qaşqarga qaytişda yölda vafot etadi. 996 y. qoraxoniylar yana Movarounnahr sari yuriş boşlaydi. Ğaznaviylar bilan olib borilgan muzokaralar natijasida örtada şar-tnoma tuzilib, unga köra, Sirdaryo hav-zasi qoraxoniylar qöliga ötadi. Amudaryoning jan.dagi yerlarda va Xuroson hududida Sabukteginş hukmronligi örnatiladi. Somoniylar ixtiyorida esa Movarounnahrning markaziy qis-migina qoladi. Somoniylar hokimiyati tugatilgaç, 10-a. oxirlariga kelib, Q.d. Amudaryoning yuqori va örta oqimlaridan to Yettisuv, şarqda esa Torim daryosigaça bölgan katta hududga egalik qiladi. Amudaryo Qoraxoniylar va Ğaznaviylar davlati örtasida çegara bölib qoladi. Lekin uşbu 2 turkiy davlat örtasida ham Xuroson hududi uçun özaro uruşlar bölib ötadi. 1006 va 1008 y.larda qoraxoniylar Xurosonga qöşin tortib, Balx, Tus va Nişopur ş.ni zabt etadi. Lekin Sulton Mahmud Ğaznaviy qoraxoniylarga zarba berib, Xurosonni öz qölida saqlab qoladi. Ğaznaviylar keyinçalik dastlab özlari yer berib, homiylik qilgan saljuqiylar bilan zid-diyatga kirişib, örtada katta harbiy töqnaşuvlar yuz beradi. 1040 y.da esa Dandanakon jangiaa ğaznaviylar saljuqiylar tomonidan qaqşat-qiç zarbaga uçrab özlarini qaytib önglay olmaydi. Ğaznaviylar davla-tini bu inqirozidan, qoraxoniylarning mahalliy hukmdori Ibrohim Böritegin foydalanib qoladi. U dastlab Xuttalon, Vaxş va Çağoniyonni ğaznaviylardan tortib oladi. Keyinçalik butun Movarounnahrni va Farğonani öziga böysundi-rib mustaqil siyosat olib boradi. Oqibatda Q.d. 1041 y.ga kelib 2 mus-taqil davlatga: şarqiy va ğarbiy qismga bölinib ketadi. Şarqiy qis-miga Yettisuv, Qaşqar, Taroz, isfijob, Şoş va Şarqiy Farğona kirgan. Poytaxti Bolasoğun, madaniy markazi Qaşqar bölgan. Ğarbiy qism Movarounnahrdan to farğona vodiysining ğarbiy çegarasigaça bölgan yerlarni öz içiga oladi. Markazi Samarqand hisoblangan.
Yagona Q.d. bu tarzda ikkiga bölinişi va ular örtasida sulolaviy kuraşlarning davom etişi, yerdan foydalanişga iqto tartibotining keng yoyilişi va mahalliy hokimlarning kuçayişi markaziy hokimiyatni zaiflaştirib qöyadi. Natijada Q.d. 1130 y. saljuqiylar hukmdori Sulton Sanjarga tobe bölib qoladi. 12-a.ning 30-y.lari oxirida Q.d. şarqdan kelgan yangi istiloçilar — köçmançi qoraxitoylar hujumiga du-çor bölib, parçalanib ketdi. Lekin Q.d., garçi tarqoq holda bölsa-da, 13-a. boşiga qadar mavjud bölgan. 1212 y.da qoraxoniylarning sönggi vakili Usmon ibn Ibrohimning Aloud-din Muhammad Xorazmşoh tomonidan qatl etilişi qoraxoniylarni sulola sifatida rasman barham topi-şiga olib keldi.
Q.d. vujudga kelgan dastlabki vaqtda, uning etnik asosi va aholisining tarkibini Yettisuv, Isfijob, Şoş, Şarqiy Turkistonning ğarbiy qismi, Farğonaning şim.-şarqiy hududlarida yaşovçi qarluq, çigil, xalaç, töxsi va arğun kabi köplab qabilalar taşkil etgan. Qoraxoniylar keyinçalik Movarounnahr uzra öz hukmronligini örnatgaç, ölkalarda qadimdan yaşab kelayotgan ötroq va köçmançi aholini, mazkur yagona davlatning umumiy çegaralarida özaro bir-biriga yaqinlaşiş va aralaşib boriş jarayoni tezlaşdi. Ularning iqtisodiy, madaniy hayoti, bir-biri bilan aloqa-dorlikda rivojlana bordi. Tub yerli aholi ta'sirida yarim köçmançi va yarim ötroqlikda yaşab kelgan etnik guruhlar ötroqlaşib dehqonçilik, hunarmandçilik va savdo-sotiq bilan şuğullanadilar.
Bu obyektiv voqea-hodisalar natijasida özbek xalqining etnik, hududiy va madaniy jihatdan belgilarida umumiylik hosil bölib, bu davrda özbek xalqining xalq sifatida şakllaniş jarayonining yakuniy bos-qiçi yuz berdi (q. Özbeklar).
Ma'muriy-boş qaruv tizi-m i . Qoraxoniylar davlatçilik tizimi özidan oldin ötgan Turk xoqonligi, Turkeş davlati kabi turkiy davlatlarning davlatçilik tajribasi va an'analariga asoslangan. Qoraxoniylar sulolasi davlat boşqaruvida bu tajri-balardan unumli foydalanib, öz navbatida, uni rivojlantirib, yangi taraqqiyot bosqiçiga olib çiqqan. Q.d. da
stlab taşkil topgan vaktda (9-a. örtasi) ma'muriy-boşqaruv tizimi, qabilalarning özaro ittifoqi negiziga asoslangan edi. Bunda davlat boşliği «yabğu» deb nomlangan. Ölkadagi barça qabilalar yabğuga böysungan, ayni vaqtda yabğu özi hukmronlik qilayotgan hududdagi barça qabilalarni taşqi hujumlardan himoya qilgan. Joylarda har bir qabilani öz sardorlari boşqargan. Qabila sardorlari ayni vaqtda, şu qabilani harbiy sarkardasi bölib, xoqon noibi hisoblangan. Harbiy hara-katlar vaqtida ular yabğuning buyruğiga binoan öz harbiy bölinmalari bilan uruşda qatnaşişgan.
Vaqt ötişi bilan qoraxoniylarning bu ma'muriy boşqaruv usuli rivojlanib, takomillaşib borgan. 10-a.ning örtalariga kelib, Q.d. öz tarkibiga qöşni qabilalarni ham qöşib olib, hududiy jihatdan kengayib, katta siyosiy kuçga aylangaç, ularning davlat boşqaruvida ham ma'lum islohotlar yuz berdi. Davlat tepasida odatda «qoraxon» unvoni bilan uluğlangan «buyuk xon» ötirgan. Xonlik taxtiga oğa-iniçilik udumi asosida sulolaning eng yoşi uluğ kişisi ötirgan. Xonlar «qoraxon» unvoni bilan birga tavğaçxon, arslonxon, buğ-roxon kabi faxriy unvonlar bilan ham uluğlangan.
Qoraxoniylar davlat boşqaruvi yuqoridan quyiga qarab şakllantirilgan bölib, davlat viloyatlarga bölib idora qilingan. El-yurt hokimlari eloqxon deb nomlanib, bu unvon egalari «elning oq xoni», ya'ni «buyuk xon» qoraxondan nufuz va darajasiga köra keyingi örinda turuvçi «kiçik xon» hisoblangan. Elokxonlar xoqon noibi bölişsa-da, ölkada öz nomlari bilan tanga-çaqalar zarb etib, içki va taşqi siyosatda mustaqillikka intilişgan. Eloqxonlar orasida, Movaro-unnahr eloqxoni katta obröga ega bölib, u, odatda, Samarqandda turgan. Bu davrda viloyatlarni «takin» unvonidagi kişilar boşqargan. «Takin» atamasi dastlab qadim turkiylarda xoqon vorisi, valiahdiga nisbatan qöllanilib, keyinçalik harbiy laşkarboşilar unvoni sifatida ham işlatilgan. somoniylar va qoraxoniylar davriga kelib «takin» unvonidagi harbiy laşkarboşilar ayni vaktda biron-bir viloyat noibligini ham boşqargan. Qoraxoniylar davrida takinlarning nufuzi oşgan. Çunki harbiy yurişlar vaqtida ular davlat hayotida muhim ahamiyatga ega bölgan. Şaharlar boşqaruvi esa şahar hokimi, rais va muhtasiblar qölida bölgan. Ular şaharning içki hayoti va ijtimoiy-iqtisodiy ravnaqi uçun
mas'ul hisoblangan. Diniy hayotda islom dini davlat mafkurasi darajasiga kötarilgan. Davlatning mustahkamligi va goyaviy birligi uçun qoraxoniylar ruhoniylar bilan yaqin va döstona munosabatda bölişga intilişgan. Bu davrda imomlar, saidlar, şayxlar va sadrlarga e'tibor kuçayib, ularning ob-rösi nihoyatda baland bölgan. Bu esa davlatning siyosiy hayotida ular ta'sirining kuçayişi va vaqf yerlarining kengayişiga olib kelgan.
Madaniyati. Qoraxoniylardavrida turli ölkalarning birlaşişi fan va madaniyat rivojiga ham imkon berdi. Bu davrda Buxoro, Samarqand, Bolasoğun, Qaşqar, Özgan kabi şaharlar ham ma'muriy, ham madaniy markaz sifatida ahamiyati oşib, yanada kengayib, rivojlanib borgan. Qoraxoniylar fan va madaniyatning ölka hayotidagi muhim örnini anglab unga homiylik qilişgan. Buyuk ipak yöli asosidagi hududlararo savdo-sotiq yanada ravnaq topdi.
Şu davrda bunyod etilib, hozirgaça saqlangan Raboti Malik, Masjidi kalon, Minorai kalon, Vobkent minorasi, Jarqörğon minorasi, Mağoki attori masjidi hamda köplab saroy, masjid, madrasa, minora, xonaqoh, maqbara, tim va karvonsaroy kabi inşootlar qoraxoniylar davrida haşamatli binolar quriş san'-ati yuksak darajada taraqqiy etganliginy körsatadi.
Amaliy bezak san'ati — naqşinkorlik, gançkorlik va kulolçilik yönalişlari rivojlangan. Adabiyot yuksalgan. Yusuf Xos Hojibt\nt «Qutadğu bilig», Mahmud Qoşğariynit «Devonu luğotit turk» kabi asarlari şu davrda yaratilgan.
Ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1991;Korayev O., Istoriya Karaxanidskogo kaganata X — naçalo XIII vv., Frunze, 1983; Muhammadjonov A.R., Özbekistonta-rixi, T., 1994; Şoniyozov Q., Qarluq davlati va qarluqlar, T., 1999.
Behzod Mahmudov.
Q.: Özbeklar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАХОНИЙЛАР ДАВЛАТИ, хонийлар ёхуд Хоқонийлар давлати — Шарқий Туркистон, еттисув ва Тяньшаннинг жан. ён бағрида ташкил топган давлат. Қорахонийлар сулоласк бошқарган. Қд.нинг барпо этилишида қарлуқ, чиғил ва яғмо қабилалари етакчи роль ўйнаган.
Қ.д.нинг салтанат даражасидаги ривожи ва тараққиёти 10-а.нинг 2-яр-мига тўғри келади. Абдулкарим Сотуқ Буғрохон ҳокимиятни эгаллаб, ўзини «Қорахон» деб эълон қилади. Буғрохондан кейинги барча хонлар ҳам ушбу ун-вон билан улуғланган.
Мазкур давлат чегарасида ислом дини кенг ёйилган. Қорахонийлар ўз давлат чегарасини сомонийлар сулоласига тегишли ҳудудлар ҳисобига кенгайтириш сиёсатини олиб боришган. Сомонийлар ҳокимияти бу вактга келиб, чуқур сиёсий, ижтимоий-иқтисодий инқирозга юз тутиб заифлашиб қолган эди. Ана шундай вазиятда қорахонийлар сомонийлар пойтахти Бухорони деярли қар-шиликсиз ишғол этишади. Бироқ, Ҳасан Буғрохон бетоблиги туфайли Бухорода узоқ турмай, Қашқарга қайтишда йўлда вафот этади. 996 й. қорахонийлар яна Мовароуннаҳр сари юриш бошлайди. Ғазнавийлар билан олиб борилган музокаралар натижасида ўртада шар-тнома тузилиб, унга кўра, Сирдарё ҳав-заси қорахонийлар қўлига ўтади. Амударёнинг жан.даги ерларда ва Хуросон ҳудудида Сабуктегинш ҳукмронлиги ўрнатилади. Сомонийлар ихтиёрида эса Мовароуннаҳрнинг марказий қис-мигина қолади. Сомонийлар ҳокимияти тугатилгач, 10-а. охирларига келиб, Қ.д. Амударёнинг юқори ва ўрта оқимларидан то Еттисув, шарқда эса Торим дарёсигача бўлган катта ҳудудга эгалик қилади. Амударё Қорахонийлар ва Ғазнавийлар давлати ўртасида чегара бўлиб қолади. Лекин ушбу 2 туркий давлат ўртасида ҳам Хуросон ҳудуди учун ўзаро урушлар бўлиб ўтади. 1006 ва 1008 й.ларда қорахонийлар Хуросонга қўшин тортиб, Балх, Тус ва Нишопур ш.ни забт этади. Лекин Султон Маҳмуд Ғазнавий қорахонийларга зарба бериб, Хуросонни ўз қўлида сақлаб қолади. Ғазнавийлар кейинчалик дастлаб ўзлари ер бериб, ҳомийлик қилган салжуқийлар билан зид-диятга киришиб, ўртада катта ҳарбий тўқнашувлар юз беради. 1040 й.да эса Данданакон жангиаа ғазнавийлар салжуқийлар томонидан қақшат-қич зарбага учраб ўзларини қайтиб ўнглай олмайди. Ғазнавийлар давла-тини бу инқирозидан, қорахонийларнинг маҳаллий ҳукмдори Иброҳим Бўритегин фойдаланиб қолади. У дастлаб Хутталон, Вахш ва Чағониённи ғазнавийлардан тортиб олади. Кейинчалик бутун Мовароуннаҳрни ва Фарғонани ўзига бўйсунди-риб мустақил сиёсат олиб боради. Оқибатда Қ.д. 1041 й.га келиб 2 мус-тақил давлатга: шарқий ва ғарбий қисмга бўлиниб кетади. Шарқий қис-мига Еттисув, Қашқар, Тароз, исфижоб, Шош ва Шарқий Фарғона кирган. Пойтахти Боласоғун, маданий маркази Қашқар бўлган. Ғарбий қисм Мовароуннаҳрдан то фарғона водийсининг ғарбий чегарасигача бўлган ерларни ўз ичига олади. Маркази Самарқанд ҳисобланган.
Ягона Қ.д. бу тарзда иккига бўлиниши ва улар ўртасида сулолавий курашларнинг давом этиши, ердан фойдаланишга иқто тартиботининг кенг ёйилиши ва маҳаллий ҳокимларнинг кучайиши марказий ҳокимиятни заифлаштириб қўяди. Натижада Қ.д. 1130 й. салжуқийлар ҳукмдори Султон Санжарга тобе бўлиб қолади. 12-а.нинг 30-й.лари охирида Қ.д. шарқдан келган янги истилочилар — кўчманчи қорахитойлар ҳужумига ду-чор бўлиб, парчаланиб кетди. Лекин Қ.д., гарчи тарқоқ ҳолда бўлса-да, 13-а. бошига қадар мавжуд бўлган. 1212 й.да қорахонийларнинг сўнгги вакили Усмон ибн Иброҳимнинг Алоуд-дин Муҳаммад Хоразмшоҳ томонидан қатл этилиши қорахонийларни сулола сифатида расман барҳам топи-шига олиб келди.
Қ.д. вужудга келган дастлабки вақтда, унинг этник асоси ва аҳолисининг таркибини Еттисув, Исфижоб, Шош, Шарқий Туркистоннинг ғарбий қисми, Фарғонанинг шим.-шарқий ҳудудларида яшовчи қарлуқ, чигил, халач, тўхси ва арғун каби кўплаб қабилалар ташкил этган. Қорахонийлар кейинчалик Мовароуннаҳр узра ўз ҳукмронлигини ўрнатгач, ўлкаларда қадимдан яшаб келаётган ўтроқ ва кўчманчи аҳолини, мазкур ягона давлатнинг умумий чегараларида ўзаро бир-бирига яқинлашиш ва аралашиб бориш жараёни тезлашди. Уларнинг иқтисодий, маданий ҳаёти, бир-бири билан алоқа-дорликда ривожлана борди. Туб ерли аҳоли таъсирида ярим кўчманчи ва ярим ўтроқликда яшаб келган этник гуруҳлар ўтроқлашиб деҳқончилик, ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ билан шуғулланадилар.
Бу объектив воқеа-ҳодисалар натижасида ўзбек халқининг этник, ҳудудий ва маданий жиҳатдан белгиларида умумийлик ҳосил бўлиб, бу даврда ўзбек халқининг халқ сифатида шаклланиш жараёнининг якуний бос-қичи юз берди (қ. Ўзбеклар).
Маъмурий-бош қарув тизи-м и . Қорахонийлар давлатчилик тизими ўзидан олдин ўтган Турк хоқонлиги, Туркеш давлати каби туркий давлатларнинг давлатчилик тажрибаси ва анъаналарига асосланган. Қорахонийлар сулоласи давлат бошқарувида бу тажри-балардан унумли фойдаланиб, ўз навбатида, уни ривожлантириб, янги тараққиёт босқичига олиб чиққан. Қ.д. да
стлаб ташкил топган вактда (9-а. ўртаси) маъмурий-бошқарув тизими, қабилаларнинг ўзаро иттифоқи негизига асосланган эди. Бунда давлат бошлиғи «ябғу» деб номланган. Ўлкадаги барча қабилалар ябғуга бўйсунган, айни вақтда ябғу ўзи ҳукмронлик қилаётган ҳудуддаги барча қабилаларни ташқи ҳужумлардан ҳимоя қилган. Жойларда ҳар бир қабилани ўз сардорлари бошқарган. Қабила сардорлари айни вақтда, шу қабилани ҳарбий саркардаси бўлиб, хоқон ноиби ҳисобланган. Ҳарбий ҳара-катлар вақтида улар ябғунинг буйруғига биноан ўз ҳарбий бўлинмалари билан урушда қатнашишган.
Вақт ўтиши билан қорахонийларнинг бу маъмурий бошқарув усули ривожланиб, такомиллашиб борган. 10-а.нинг ўрталарига келиб, Қ.д. ўз таркибига қўшни қабилаларни ҳам қўшиб олиб, ҳудудий жиҳатдан кенгайиб, катта сиёсий кучга айлангач, уларнинг давлат бошқарувида ҳам маълум ислоҳотлар юз берди. Давлат тепасида одатда «қорахон» унвони билан улуғланган «буюк хон» ўтирган. Хонлик тахтига оға-иничилик удуми асосида сулоланинг энг ёши улуғ кишиси ўтирган. Хонлар «қорахон» унвони билан бирга тавғачхон, арслонхон, буғ-рохон каби фахрий унвонлар билан ҳам улуғланган.
Қорахонийлар давлат бошқаруви юқоридан қуйига қараб шакллантирилган бўлиб, давлат вилоятларга бўлиб идора қилинган. Эл-юрт ҳокимлари элоқхон деб номланиб, бу унвон эгалари «элнинг оқ хони», яъни «буюк хон» қорахондан нуфуз ва даражасига кўра кейинги ўринда турувчи «кичик хон» ҳисобланган. Элокхонлар хоқон ноиби бўлишса-да, ўлкада ўз номлари билан танга-чақалар зарб этиб, ички ва ташқи сиёсатда мустақилликка интилишган. Элоқхонлар орасида, Моваро-уннаҳр элоқхони катта обрўга эга бўлиб, у, одатда, Самарқандда турган. Бу даврда вилоятларни «такин» унвонидаги кишилар бошқарган. «Такин» атамаси дастлаб қадим туркийларда хоқон вориси, валиаҳдига нисбатан қўлланилиб, кейинчалик ҳарбий лашкарбошилар унвони сифатида ҳам ишлатилган. сомонийлар ва қорахонийлар даврига келиб «такин» унвонидаги ҳарбий лашкарбошилар айни вактда бирон-бир вилоят ноиблигини ҳам бошқарган. Қорахонийлар даврида такинларнинг нуфузи ошган. Чунки ҳарбий юришлар вақтида улар давлат ҳаётида муҳим аҳамиятга эга бўлган. Шаҳарлар бошқаруви эса шаҳар ҳокими, раис ва муҳтасиблар қўлида бўлган. Улар шаҳарнинг ички ҳаёти ва ижтимоий-иқтисодий равнақи учун
масъул ҳисобланган. Диний ҳаётда ислом дини давлат мафкураси даражасига кўтарилган. Давлатнинг мустаҳкамлиги ва гоявий бирлиги учун қорахонийлар руҳонийлар билан яқин ва дўстона муносабатда бўлишга интилишган. Бу даврда имомлар, саидлар, шайхлар ва садрларга эътибор кучайиб, уларнинг об-рўси ниҳоятда баланд бўлган. Бу эса давлатнинг сиёсий ҳаётида улар таъсирининг кучайиши ва вақф ерларининг кенгайишига олиб келган.
Маданияти. Қорахонийлардаврида турли ўлкаларнинг бирлашиши фан ва маданият ривожига ҳам имкон берди. Бу даврда Бухоро, Самарқанд, Боласоғун, Қашқар, Ўзган каби шаҳарлар ҳам маъмурий, ҳам маданий марказ сифатида аҳамияти ошиб, янада кенгайиб, ривожланиб борган. Қорахонийлар фан ва маданиятнинг ўлка ҳаётидаги муҳим ўрнини англаб унга ҳомийлик қилишган. Буюк ипак йўли асосидаги ҳудудлараро савдо-сотиқ янада равнақ топди.
Шу даврда бунёд этилиб, ҳозиргача сақланган Работи Малик, Масжиди калон, Минораи калон, Вобкент минораси, Жарқўрғон минораси, Мағоки аттори масжиди ҳамда кўплаб сарой, масжид, мадраса, минора, хонақоҳ, мақбара, тим ва карвонсарой каби иншоотлар қорахонийлар даврида ҳашаматли бинолар қуриш санъ-ати юксак даражада тараққий этганлигинй кўрсатади.
Амалий безак санъати — нақшинкорлик, ганчкорлик ва кулолчилик йўналишлари ривожланган. Адабиёт юксалган. Юсуф Хос Ҳожибт\нт «Қутадғу билиг», Маҳмуд Қошғарийнит «Девону луғотит турк» каби асарлари шу даврда яратилган.
Ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1991;Кораев О., История Караханидского каганата X — начало XIII вв., Фрунзе, 1983; Муҳаммаджонов А.Р., Ўзбекистонта-рихи, Т., 1994; Шониёзов Қ., Қарлуқ давлати ва қарлуқлар, Т., 1999.
Беҳзод Маҳмудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.