Qorayiş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255–256-b. — ziyouz.com
Qorayiş QORAYIŞ, terining qorayişi — odam terisining quyoş nuri yoki sun'iy manbalar (simobli kvars lampalari) ta'sirida qoramtir tus olişi, badanning toblanişi; bunda ultrabinafşa nurlar ta'sirida terining muguz qavatida melanin pig-menti töplanadi va teri qoramtir tusga kiradi. Ultrabinafşa nurlar ta'sirida organizmda nerv sistemasi va içki sekretsiya bezlari faoliyatini kuçaytiradigan, biologik faol moddalar hosil böladi, moddalar almaşinuvi yaxşilanadi, organizmning yuqumli kasalliklarga qarşiligi ortadi. Bundan taşqari, ultrabinafşa nurlar ta'sirida yoğ bezlaridan çiqadigan yoğ tarkibidagi ergosterin moddasidan vitamin D hosil böladi. Bu vitamin suyak sistemasi uçun juda zarur bölib (u yetişmaganda raxit paydo böladi), kalsiyning içakdan qonga sörilişini ta'minlaydi.
Q. kişi organizmining himoya reaksiyasi bölib, ultrabinafşa nurlar ta'sirida terining bazal qavat hujayralari yaxşi ösadi (q. Teri); muguz qavat qalinlaşadi, natijada u ultrabinafşa nurlarni terining içki qavatlariga ötkazmaydi, hujayralarni nobud bölişidan va quyoş nuri ta'sirida terini kuyiş yoki oftob urişidan saqlaydi.
Terlaş ham kişini oftob urişidan himoya qiluvçi omillardan hisoblanib, kişi terlaganda ter tarkibidagi urokanin kislota ultrabinafşa nurlarni köp yutadi, natijada organizm quyoş nuri ta'siridan saqlanib qoladi. q. asta-sekin amalga oşirilişi lozim. Birinçi kuni oftobda 10— 15 min. ötiriş va keyinçalik har kuni 10 min.dan oşirib boriş kerak. Oftobda 1 — 1,5 soatdan ortiq ötirmaslik zarur. Issiq va örtaça iqlimda yaşovçi kişilar soat 11 — 12 gaça of-tobda toblanişlari maqsadga muvofiq. Bunda boşga römol öraş yoki çeti keng şlyapa kiyib, qora közoynak taqib oliş kerak. Köz şilliq pardasida quyoş nuridan saqlaydigan qavat yöqligidan ular yalliğlanib qolişi (konyunktivit) mumkin. Qorin oçligida yoki ovqatlangan zahoti oftobda toblanişga ruxsat etilmaydi; kun tiğida uxlaş nihoyatda xavfli. Tez Q. maqsadida quyoş nurida köp ötiriş natijasida betoblik alomatlari (lohaslik, asabiylaşiş, boş oğriği, uyqusizlik, et uvişişi, harorat kötarilişi)dan taşqari teri kuyişi yoki oftob urişi mumkin.
Agar quyoş nurida toblangandan keyin teri açişib qizarsa, qizargan joyga qatiq, atir yoki araq surtiş, teri asl holiga kelmagunça quyoş vannalari qabul qilmaslik kerak. Terining qizargan joylari şişib, pufakçalar paydo bölsa, vraçga murojaat qiliş lozim. Q. hamma uçun ham foydali deb bölmaydi. Keksa kişilar, 2 yoşgaça bölgan brlalar, homilador ayollar, şuningdek, öpka sili, yurak-tomir kasalligi, nevrasteniya, qizil volçanka bilan oğrigan bemorlar quyoş nurida toblanmaganlari ma'qul; agar toblaniş zarur bölsa, al-batta, vraç maslahati bilan qiliş kerak.
Q.: Teri
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАЙИШ, терининг қорайиши — одам терисининг қуёш нури ёки сунъий манбалар (симобли кварц лампалари) таъсирида қорамтир тус олиши, баданнинг тобланиши; бунда ультрабинафша нурлар таъсирида терининг мугуз қаватида меланин пиг-менти тўпланади ва тери қорамтир тусга киради. Ультрабинафша нурлар таъсирида организмда нерв системаси ва ички секреция безлари фаолиятини кучайтирадиган, биологик фаол моддалар ҳосил бўлади, моддалар алмашинуви яхшиланади, организмнинг юқумли касалликларга қаршилиги ортади. Бундан ташқари, ультрабинафша нурлар таъсирида ёғ безларидан чиқадиган ёғ таркибидаги эргостерин моддасидан витамин Д ҳосил бўлади. Бу витамин суяк системаси учун жуда зарур бўлиб (у етишмаганда рахит пайдо бўлади), кальцийнинг ичакдан қонга сўрилишини таъминлайди.
Қ. киши организмининг ҳимоя реакцияси бўлиб, ультрабинафша нурлар таъсирида терининг базал қават ҳужайралари яхши ўсади (қ. Тери); мугуз қават қалинлашади, натижада у ультрабинафша нурларни терининг ички қаватларига ўтказмайди, ҳужайраларни нобуд бўлишидан ва қуёш нури таъсирида терини куйиш ёки офтоб уришидан сақлайди.
Терлаш ҳам кишини офтоб уришидан ҳимоя қилувчи омиллардан ҳисобланиб, киши терлаганда тер таркибидаги уроканин кислота ультрабинафша нурларни кўп ютади, натижада организм қуёш нури таъсиридан сақланиб қолади. қ. аста-секин амалга оширилиши лозим. Биринчи куни офтобда 10— 15 мин. ўтириш ва кейинчалик ҳар куни 10 мин.дан ошириб бориш керак. Офтобда 1 — 1,5 соатдан ортиқ ўтирмаслик зарур. Иссиқ ва ўртача иқлимда яшовчи кишилар соат 11 — 12 гача оф-тобда тобланишлари мақсадга мувофиқ. Бунда бошга рўмол ўраш ёки чети кенг шляпа кийиб, қора кўзойнак тақиб олиш керак. Кўз шиллиқ пардасида қуёш нуридан сақлайдиган қават йўқлигидан улар яллиғланиб қолиши (конъюнктивит) мумкин. Қорин очлигида ёки овқатланган заҳоти офтобда тобланишга рухсат этилмайди; кун тиғида ухлаш ниҳоятда хавфли. Тез Қ. мақсадида қуёш нурида кўп ўтириш натижасида бетоблик аломатлари (лоҳаслик, асабийлашиш, бош оғриғи, уйқусизлик, эт увишиши, ҳарорат кўтарилиши)дан ташқари тери куйиши ёки офтоб уриши мумкин.
Агар қуёш нурида тоблангандан кейин тери ачишиб қизарса, қизарган жойга қатиқ, атир ёки арақ суртиш, тери асл ҳолига келмагунча қуёш ванналари қабул қилмаслик керак. Терининг қизарган жойлари шишиб, пуфакчалар пайдо бўлса, врачга мурожаат қилиш лозим. Қ. ҳамма учун ҳам фойдали деб бўлмайди. Кекса кишилар, 2 ёшгача бўлган брлалар, ҳомиладор аёллар, шунингдек, ўпка сили, юрак-томир касаллиги, неврастения, қизил волчанка билан оғриган беморлар қуёш нурида тобланмаганлари маъқул; агар тобланиш зарур бўлса, ал-батта, врач маслаҳати билан қилиш керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.