Teri

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304–306-b. — ziyouz.com

Teri — odam va hayvonlar tanasining taşqi qoplami. Organizmni taşqi ta'sirotlardan himoya qiladi, seziş, moddalar almaşinuvi, organizmdan keraksiz moddalarni çiqariş, termoregulyatsiya va b.da qatnaşadi. Katta yoşdagi odamda T. satqi 1,5 — 2 m2, qalinligi gavdaning turli joyida turliça bölib, 0,5 mm dan 2 mm gaça. Kaft va tovonda 4 mm ga yetadi. T. butun badanni qoplab, oğiz, burun, siydik çiqariş kanali, anus sohasida şilliq qavatga aylanadi. T. öziga xos rang va tusga ega, u donador va muguz kavatlarning qalinligiga, tomirlarning yuza joylaşişiga, şu bilan birga melanin pigmentining köpozligiga qarab belgilanadi. T. ning rangi taşqi va içki omillar ta'sirida özgarib turişi mumkin. T. yuzasi, odatda, notekiye, unda sonsanoqsiz egatça, burma va çuqurçalar bölib, ular bir-biri bilan kesişgan joylarda uçburçaklar, rombiklar şaklini hosil qiladi. Panjalarning dorsal yuzalarida bular, ayniqsa, yaqqol körinib turadi. Barmoklarning kaft yuzalarida teri egatçalari konsentrik aylana şaklida joylaşgan. Bu şakllar xar bir şaxsda öziga xos naqşni hosil qiladi. Şaxsni aniklaşda (daktiloskopiya), odatda, şu naqşlar izidan foydalaniladi.

T. taşqi (epitelial) va içki (biriktiruvçi töqimali) qavatlardan iborat. Bu qavatlar turli moddalar işlab çiqaradigan bazal membrana bilan ajralib turadi, epitelial qavatda turli bir yoki köp hujayrali bezlar bor. Epiteliy ajratgan qattiq moddalar mollyuskalar va ba'zi jonivorlarda skelet va ximoya elementi vazifasini bajaradi. Epiteliy hujayralari sitoplazmasining qisman özgarişi böğimoyoqlilar skeleti va parazit çuvalçanglar kutikulasini, ya'ni kimyoviy va mexanik himoya organini hosil qiladi. Umurtqasizlarda T. epiteliysi bir qavat hujayrali, umurtqalilarda köp qavat hujayrali. Quruqlikda yaşovçi umurtqalilar taşqi qavat hujayralarining butunlay şox qatlamiga aylanişidan epidermisning uzluksiz yangilanib turadigan şox qavati vujudga keladi. Yuqori umurtqalilar T.sining şox qatlami va böğimoyoqlilarning xitinli zirhi quruqlikda yaşaş uçun atmosferaning turli trasi va ta'siriga çidamli bölişida muhim rol öynaydi. Ba'zi sut emizuvçilar hamda quşlarning tuk va patlari tana haroratini saklab turadi va ularga qattiq sovuqsa ham yaşaşga imkon beradi. Biriktiruvçi töqima qavati yoki derma T.ning kollagen va elastik tolalarini şakllantiradi. Bu tolalar T.ning çidamli va elastik bölişiga (mas., umurtqalilar, boş oyokli mollyuskalarda), şuningdek, baliklarda suyakli va b. tangaçalar yuzaga kelişi hamda terining suyaklanişiga (sudralib yuruvçilarda) yordam beradi.

Odam T.si 3 qavatdan — epidermis (epitelial qavat), örta qavat — xususiy teri qavati (derma) va teri osti yoğ qavati (kletçatka)dan tarkib topgan (rayem). Epidermisning uzi bazal qavat, tikansimon qavat, donador qavat, yaltiroq va muguz (şox) qavatdan iborat. T.ning ustki muguz qavati juda çuqur joylaşgan hujayralardan şakllanadi; unda köp nerv tolalari bor. Bu qavat issiqsovuq va taşqi muhitning barça ta'sirotlariga ança çidamli, u şikastlanmagan bölsa, kasallik qözğatuvçisini ötkazmaydi. Uning ust qismi bilinarbilinmas qipiqlanib, köçib turadi, pust taşlaydi (fiziologik pust taşlaş). Xususiy teri qavati, asosan, pişiq biriktiruvçi töqima va asosiy moddalardan taşkil topgan bölib, unda qon va limfa tomirlari, nerv tolalari, yoğ va ter bezlari, şuningdek, soç va tirnoq ildizlari joylaşgan. Yoğ bezlari yuzda, boş, kökrak va yelkada köp böladi; ular özidan tarkibida yoğ kislota, oqsil, xolesterin va gormonal yoğsimon moddalar ajratib çiqaradi, bu T. ustini moylab turadi, elastikligini oşiradi, uni terlab şilinişdan saqlaydi. Yoğ bilan ter qöşilib, T. ustida kislotali muhit hosil qiladi va T.da yiringli kasalliklarni vujudga keltiradigan mikroblarni öldiradi. Yoğ bezlarining işi ma'lum darajada endokrin sistema faoliyatiga ham boğliq. T. notöğri parvariş qilinsa, u yupqalaşib, quruqşab qoladi, mayda ajin tuşadi, şöralaydi, qizil doğlar paydo böladi. T.dagi qon va limfa tomirlari bir-biri bilan çalkaşib tör hosil qilib, terining normal oziqlanişini ta'minlaydi. T.da nerv çigali va nerv tomirlari köp. Şular yordamida kişi oğriqni, issiqsovuqni, turli kimyoviy ta'sirotlarni, şuningdek, bosimni sezadi. Ayniqsa, barmoqlar, burun uçi, kaft va orqadagi örta çiziq sohasi terisi sezgir böladi.

T. osti yoğ qavati yoğ bilan töla katakçalardan iborat, ular biriktiruvçi töqimadan vujudga keladi. Bu qavatning qalinligi badanning turli yerida turliça, mas., köz qovoqlarida butunlay bölmaydi, lunj, qorin va dumbada qalin böladi. T. osti yoğ qavati nerv va qon tomirlariga boy. T. rangi, asosan, melanin pigmentiga, qon tomirlarining tölişiga va epidermis qalinligiga boğliq. Turli omillar, mas., quyoş nuri ta'sirida va ayrim kasalliklarda (q. Pes) T. pigmentatsiyasi özgarişi yoki pigment butunlay bölmasligi ham mumkin.

T. organizm bilan taşqi muxit örtasida tösiq vazifasini ötaydi. Organizmni taşqi muhitning noxuş omillaridan (kimyoviy, fizik va biologik) himoya qiladi. Muguz qavatning ziçligi, ustidagi yoğ biriktiruvçi töqimalarning çöziluvçanligi, T. osti yoğ qavatining qalin bölişi organizmni turli mexanik ta'sirotlardan, şuningdek, unça kuçli bölmagan işqrr va kislotalar ta'siridan saklaydi. Bu kavat elektr tokini yomon ötkazadi. T.dagi kislotali muhit mikroblar kirişiga tösqinlik qiladi; mabodo şikastlangan teri orkali mikrob kirib qolgudek bölsa, unga karşi ta'sir körsatadigan moddalar ta'siriga uçraydi va şu joyga leykotsitlar yetib kelib, qarşilik körsatadi, şu soha T.sida yalliğlaniş alomatlari paydo böladi. T. suv, tuz, oqsil, yoğ, vitaminlar va gaz almaşinuvida iştirok etadi. Gavda trasini saklaşda T. juda katta ahamiyatga ega.

Çorva hayvonlari T.si — soç qatlami (jun), epidermis (terining sirt pardasi), derma (teri töqimasi) va teri osti yoğ qatlamlaridan iborat. Soç qatlami qişda tana haroratini uşlab turadi, höllanişdan asraydi, issiq vaqtda tanadan köp suv yöqolişining oldini oladi. Epidermis köp qavatli epitelial töqimalardan iborat. Epidermis soç qatlami suyet rivojlangan hayvonlar terisida qalin böladi. Epidermisda qon tomirlari bölmaydi. U dermadan membrana bilan ajralib turadi. Derma terining asosiy qatalami. U bevosita epidermis tagida joylaşgan bölib, tolasimon oqsillardan kollagen, elastik va retikulinlarning murakkab tolalar öralmasidan iborat. Barça hayvonlar dermasi sörğiçli va törsimon ikki qatlamdan tuzilgan. Dermaning qalinligi har xil hayvonlarda ğar xil bölmay, balki bir xil hayvon tanasining har xil joyida qam har xil böladi. Eng qalin T. qoramollarda, eng yupqasi şimol buğusida. T. molning yelka qismida qalin, qorin qismida yupqa. T.ning ostki qatlami yumşoq ğovaksimon töqimalardan iborat bölib, unda yoğ zaxiralari yiğiladi. T.da yoğ va ter bezlari joylaşgan. T.ning rangi pigment hujayralariga boğliq.

Hayvon T.si çarmmöyna va yelim işlab çiqariş.da xom aşyo sifatida işlatiladi. Yangi şilingan teri tarkibida oqsillar, yoğlar, uglevodlar, mineral moddalar, fermentlar mavjud, massasining 70% i suvdan iborat. T. xom aşyosi sifatiga hayvon turi, vazni, uning yaşaş, saqlaniş şaroiti, iklim, ozuqa turlari ta'sir etadi.

Qoramol T.sining vazni 25 kg dan ortiq, qöy terisining vazni 1—3,5 kg ni taşkil etadi.

Ad.: Arifov S, Eşboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1997; Ahmedov N., Sodiqova 3., Normal anatomiya va fiziologiya, T., 2004; Straxov I.P. i dr., Ximiya i texnologiya koji i mexa, M., 1985.

Saidqosim Arifov, Bahodir Ahmedov.

Q.: Pes

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕРИ — одам ва ҳайвонлар танасининг ташқи қоплами. Организмни ташқи таъсиротлардан ҳимоя қилади, сезиш, моддалар алмашинуви, организмдан кераксиз моддаларни чиқариш, терморегуляция ва б.да қатнашади. Катта ёшдаги одамда Т. сатқи 1,5 — 2 м2, қалинлиги гавданинг турли жойида турлича бўлиб, 0,5 мм дан 2 мм гача. Кафт ва товонда 4 мм га етади. Т. бутун баданни қоплаб, оғиз, бурун, сийдик чиқариш канали, анус соҳасида шиллиқ қаватга айланади. Т. ўзига хос ранг ва тусга эга, у донадор ва мугуз каватларнинг қалинлигига, томирларнинг юза жойлашишига, шу билан бирга меланин пигментининг кўпозлигига қараб белгиланади. Т. нинг ранги ташқи ва ички омиллар таъсирида ўзгариб туриши мумкин. Т. юзаси, одатда, нотекие, унда сонсаноқсиз эгатча, бурма ва чуқурчалар бўлиб, улар бир-бири билан кесишган жойларда учбурчаклар, ромбиклар шаклини ҳосил қилади. Панжаларнинг дорсал юзаларида булар, айниқса, яққол кўриниб туради. Бармокларнинг кафт юзаларида тери эгатчалари концентрик айлана шаклида жойлашган. Бу шакллар хар бир шахсда ўзига хос нақшни ҳосил қилади. Шахсни аниклашда (дактилоскопия), одатда, шу нақшлар изидан фойдаланилади.

Т. ташқи (эпителиал) ва ички (бириктирувчи тўқимали) қаватлардан иборат. Бу қаватлар турли моддалар ишлаб чиқарадиган базал мембрана билан ажралиб туради, эпителиал қаватда турли бир ёки кўп ҳужайрали безлар бор. Эпителий ажратган қаттиқ моддалар моллюскалар ва баъзи жониворларда скелет ва химоя элементи вазифасини бажаради. Эпителий ҳужайралари цитоплазмасининг қисман ўзгариши бўғимоёқлилар скелети ва паразит чувалчанглар кутикуласини, яъни кимёвий ва механик ҳимоя органини ҳосил қилади. Умуртқасизларда Т. эпителийси бир қават ҳужайрали, умуртқалиларда кўп қават ҳужайрали. Қуруқликда яшовчи умуртқалилар ташқи қават ҳужайраларининг бутунлай шох қатламига айланишидан эпидермиснинг узлуксиз янгиланиб турадиган шох қавати вужудга келади. Юқори умуртқалилар Т.сининг шох қатлами ва бўғимоёқлиларнинг хитинли зирҳи қуруқликда яшаш учун атмосферанинг турли траси ва таъсирига чидамли бўлишида муҳим роль ўйнайди. Баъзи сут эмизувчилар ҳамда қушларнинг тук ва патлари тана ҳароратини саклаб туради ва уларга қаттиқ совуқца ҳам яшашга имкон беради. Бириктирувчи тўқима қавати ёки дерма Т.нинг коллаген ва эластик толаларини шакллантиради. Бу толалар Т.нинг чидамли ва эластик бўлишига (мас., умуртқалилар, бош оёкли моллюскаларда), шунингдек, баликларда суякли ва б. тангачалар юзага келиши ҳамда терининг суякланишига (судралиб юрувчиларда) ёрдам беради.

Одам Т.си 3 қаватдан — эпидермис (эпителиал қават), ўрта қават — хусусий тери қавати (дерма) ва тери ости ёғ қавати (клетчатка)дан таркиб топган (раем). Эпидермиснинг узи базал қават, тикансимон қават, донадор қават, ялтироқ ва мугуз (шох) қаватдан иборат. Т.нинг устки мугуз қавати жуда чуқур жойлашган ҳужайралардан шаклланади; унда кўп нерв толалари бор. Бу қават иссиқсовуқ ва ташқи муҳитнинг барча таъсиротларига анча чидамли, у шикастланмаган бўлса, касаллик қўзғатувчисини ўтказмайди. Унинг уст қисми билинарбилинмас қипиқланиб, кўчиб туради, пуст ташлайди (физиологик пуст ташлаш). Хусусий тери қавати, асосан, пишиқ бириктирувчи тўқима ва асосий моддалардан ташкил топган бўлиб, унда қон ва лимфа томирлари, нерв толалари, ёғ ва тер безлари, шунингдек, соч ва тирноқ илдизлари жойлашган. Ёғ безлари юзда, бош, кўкрак ва елкада кўп бўлади; улар ўзидан таркибида ёғ кислота, оқсил, холестерин ва гормонал ёғсимон моддалар ажратиб чиқаради, бу Т. устини мойлаб туради, эластиклигини оширади, уни терлаб шилинишдан сақлайди. Ёғ билан тер қўшилиб, Т. устида кислотали муҳит ҳосил қилади ва Т.да йирингли касалликларни вужудга келтирадиган микробларни ўлдиради. Ёғ безларининг иши маълум даражада эндокрин система фаолиятига ҳам боғлиқ. Т. нотўғри парвариш қилинса, у юпқалашиб, қуруқшаб қолади, майда ажин тушади, шўралайди, қизил доғлар пайдо бўлади. Т.даги қон ва лимфа томирлари бир-бири билан чалкашиб тўр ҳосил қилиб, терининг нормал озиқланишини таъминлайди. Т.да нерв чигали ва нерв томирлари кўп. Шулар ёрдамида киши оғриқни, иссиқсовуқни, турли кимёвий таъсиротларни, шунингдек, босимни сезади. Айниқса, бармоқлар, бурун учи, кафт ва орқадаги ўрта чизиқ соҳаси териси сезгир бўлади.

Т. ости ёғ қавати ёғ билан тўла катакчалардан иборат, улар бириктирувчи тўқимадан вужудга келади. Бу қаватнинг қалинлиги баданнинг турли ерида турлича, мас., кўз қовоқларида бутунлай бўлмайди, лунж, қорин ва думбада қалин бўлади. Т. ости ёғ қавати нерв ва қон томирларига бой. Т. ранги, асосан, меланин пигментига, қон томирларининг тўлишига ва эпидермис қалинлигига боғлиқ. Турли омиллар, мас., қуёш нури таъсирида ва айрим касалликларда (қ. Пес) Т. пигментацияси ўзгариши ёки пигмент бутунлай бўлмаслиги ҳам мумкин.

Т. организм билан ташқи мухит ўртасида тўсиқ вазифасини ўтайди. Организмни ташқи муҳитнинг нохуш омилларидан (кимёвий, физик ва биологик) ҳимоя қилади. Мугуз қаватнинг зичлиги, устидаги ёғ бириктирувчи тўқималарнинг чўзилувчанлиги, Т. ости ёғ қаватининг қалин бўлиши организмни турли механик таъсиротлардан, шунингдек, унча кучли бўлмаган ишқрр ва кислоталар таъсиридан саклайди. Бу кават электр токини ёмон ўтказади. Т.даги кислотали муҳит микроблар киришига тўсқинлик қилади; мабодо шикастланган тери оркали микроб кириб қолгудек бўлса, унга карши таъсир кўрсатадиган моддалар таъсирига учрайди ва шу жойга лейкоцитлар етиб келиб, қаршилик кўрсатади, шу соҳа Т.сида яллиғланиш аломатлари пайдо бўлади. Т. сув, туз, оқсил, ёғ, витаминлар ва газ алмашинувида иштирок этади. Гавда трасини саклашда Т. жуда катта аҳамиятга эга.

Чорва ҳайвонлари Т.си — соч қатлами (жун), эпидермис (терининг сирт пардаси), дерма (тери тўқимаси) ва тери ости ёғ қатламларидан иборат. Соч қатлами қишда тана ҳароратини ушлаб туради, ҳўлланишдан асрайди, иссиқ вақтда танадан кўп сув йўқолишининг олдини олади. Эпидермис кўп қаватли эпителиал тўқималардан иборат. Эпидермис соч қатлами сует ривожланган ҳайвонлар терисида қалин бўлади. Эпидермисда қон томирлари бўлмайди. У дермадан мембрана билан ажралиб туради. Дерма терининг асосий қаталами. У бевосита эпидермис тагида жойлашган бўлиб, толасимон оқсиллардан коллаген, эластик ва ретикулинларнинг мураккаб толалар ўралмасидан иборат. Барча ҳайвонлар дермаси сўрғичли ва тўрсимон икки қатламдан тузилган. Дерманинг қалинлиги ҳар хил ҳайвонларда ғар хил бўлмай, балки бир хил ҳайвон танасининг ҳар хил жойида қам ҳар хил бўлади. Энг қалин Т. қорамолларда, энг юпқаси шимол буғусида. Т. молнинг елка қисмида қалин, қорин қисмида юпқа. Т.нинг остки қатлами юмшоқ ғоваксимон тўқималардан иборат бўлиб, унда ёғ захиралари йиғилади. Т.да ёғ ва тер безлари жойлашган. Т.нинг ранги пигмент ҳужайраларига боғлиқ.

Ҳайвон Т.си чарммўйна ва елим ишлаб чиқариш.да хом ашё сифатида ишлатилади. Янги шилинган тери таркибида оқсиллар, ёғлар, углеводлар, минерал моддалар, ферментлар мавжуд, массасининг 70% и сувдан иборат. Т. хом ашёси сифатига ҳайвон тури, вазни, унинг яшаш, сақланиш шароити, иклим, озуқа турлари таъсир этади.

Қорамол Т.сининг вазни 25 кг дан ортиқ, қўй терисининг вазни 1—3,5 кг ни ташкил этади.

Ад.: Арифов С, Эшбоев Э., Тери ва таносил касалликлари, Т., 1997; Аҳмедов Н., Содиқова 3., Нормал анатомия ва физиология, Т., 2004; Страхов И.П. и др., Химия и технология кожи и меха, М., 1985.

Саидқосим Арифов, Баҳодир Аҳмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.