Qorinoyoqli mollyuskalar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 312–313-b. — ziyouz.com
Qorinoyoqli mollyuskalar QORINOYOQLI MOLLYUSKALAR, şilliq qurtlar— molyuskalar sinfi. Gavdasi asimmetrik tuzilgan; tana (içki xalta). Oyoq va boş bölimlaridan iborat. Köpçilik Q.m. tanasi va boşini çiğanoq içiga tortib oliş xususiyatiga ega. çiğanogining bal. 0.5 mm dan 70 sm gaça. Yagona yassi oyoği yerdamida tovonidagi ma.xsus bezlar ajratib çiqaradigan şilimşiq modda ustida sirpanib harakatlanadi. Içki xaltasi çiğanoq içida buralib joylaşgan bölib, mantiya bilan öralgan. Boşida 1 juft (quruqlik Q.m.ida 2 juft) paylaslagiçlari, ular asosida (quruqlik Q.m.ida paypaslagiçlar uçida) bir juft köz va oğiz teşigi bor. Çiganogi xilmaxil: konussimon, spiral yoki kosasimon; anri.m Q.m. (yalanğoç şilliqlar) la redukpiyaga uçragan. Ogzida 2 ta dak 17—16 ming tagaça tişçalar bilan qoplangan radula (qirğiç tilça) bor. Anal teşigi boşi ostida yoki uning yonida joylaşgan. Nafas oliş organlari suvda yaşovçi Q.m.da bitta yoki bir juft patsimon jabra; quruqlik va köpçilik çuçuk suv mollyuskalarida — öpka. Nerv sistemasi — tarqoqjoylaşgan nerv tugunlari. odatda, 5 juft.
Muvozanat saqlaş (statonistlar) va kimyoviy sezgi orkşi (osfradiylar) bor. Germafrolit ski ayrim jinsli. Uruglanişi içki, germafrodit Q.m. bir-birini uruglantiradi. Çuçuk suv va quruqlik Q.m.i özgarişsiz, dengiz Q.m.i metamorfoz orqali rivojlanadi (tuxumlan plankton veliger liçinka çiqadi).
Q.m.ning 90000 ga yaqin turi bor; keng tarqalgan. Özbekistop faunasida 100 ga yaqnn t\ri ma'lum. Bentosla (q. Bentos) yaşaydi; ayri.m turlari suzadi. Yirtqiç. ösimlikxör yoki paraznt. Bir qança quruqlik va çuçuk suv Q.m. gelmintlarning oraliq xöjaynni. Quruqlikda yaşovçi bir qança Q.m. madaniy ösimliklarga ziyon keltiradi. Ayrim turlari sanoat miqyosila ovlanadi.
Q.: Bentos
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРИНОЁҚЛИ МОЛЛЮСКАЛАР, шиллиқ қуртлар— молюскалар синфи. Гавдаси асимметрик тузилган; тана (ички халта). Оёқ ва бош бўлимларидан иборат. Кўпчилик Қ.м. танаси ва бошини чиғаноқ ичига тортиб олиш хусусиятига эга. чиғаногининг бал. 0.5 мм дан 70 см гача. Ягона ясси оёғи ердамида товонидаги ма.хсус безлар ажратиб чиқарадиган шилимшиқ модда устида сирпаниб ҳаракатланади. Ички халтаси чиғаноқ ичида буралиб жойлашган бўлиб, мантия билан ўралган. Бошида 1 жуфт (қуруқлик Қ.м.ида 2 жуфт) пайласлагичлари, улар асосида (қуруқлик Қ.м.ида пайпаслагичлар учида) бир жуфт кўз ва оғиз тешиги бор. Чиганоги хилмахил: конуссимон, спирал ёки косасимон; анри.м Қ.м. (яланғоч шиллиқлар) ла редукпияга учраган. Огзида 2 та дак 17—16 минг тагача тишчалар билан қопланган радула (қирғич тилча) бор. Анал тешиги боши остида ёки унинг ёнида жойлашган. Нафас олиш органлари сувда яшовчи Қ.м.да битта ёки бир жуфт патсимон жабра; қуруқлик ва кўпчилик чучук сув моллюскаларида — ўпка. Нерв системаси — тарқоқжойлашган нерв тугунлари. одатда, 5 жуфт.
Мувозанат сақлаш (статонистлар) ва кимёвий сезги оркши (осфрадийлар) бор. Гермафролит ски айрим жинсли. Уругланиши ички, гермафродит Қ.м. бир-бирини уруглантиради. Чучук сув ва қуруқлик Қ.м.и ўзгаришсиз, денгиз Қ.м.и метаморфоз орқали ривожланади (тухумлан планктон велигер личинка чиқади).
Қ.м.нинг 90000 га яқин тури бор; кенг тарқалган. Ўзбекистоп фаунасида 100 га яқнн т\ри маълум. Бентосла (қ. Бентос) яшайди; айри.м турлари сузади. Йиртқич. ўсимликхўр ёки паразнт. Бир қанча қуруқлик ва чучук сув Қ.м. гельминтларнинг оралиқ хўжайнни. Қуруқликда яшовчи бир қанча Қ.м. маданий ўсимликларга зиён келтиради. Айрим турлари саноат миқёсила овланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.