Qöştirnoq
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 463–464-b. — ziyouz.com
Qöştirnoq — özbek tilida keng qöllanadigan, köp (tört) element-li, qöşaloq holda işlatiladigan çegaralovçi tiniş belgisi. Uning umumiy meyor hisoblangan grafik şakli „ « dan iborat bölib, naşriyot işlarida « » şaklida ham qöllanadi; ilmiy uslubda yakka tirnoq şaklida (, ') işlatiladi. Uning birinçi qismi oçiluvçi Q, ikkinçisi esa yopiluvçi Q. deb yuritiladi. Uşbu tiniş belgisi özbekça matnlarda 1886 y.dan «Turkiston viloya-tining gazeti» sahifalarida qöllana boşlagan.
Q. köp vazifali tiniş belgilaridan bölib, muayyan matn qismini çegaralab körsatiş bilan birga, uning matn (Q.qa olingan qism kiritilgan umumiy matn) ga sintaktik va intonatsion jihatdan ma'lum darajada boğlanişini, unga muvofiqlaşuvini ham körsatadi. Q. ma'lum qismning özgaligi, muayyan nutqqa yotligi (çetdan kiritilganligi), uning odatdagi ma'noda qöllanmaganligi va b.ni ifodalaş uçun xizmat qiladi. Q. takroriy, oddiy va murakkab holatda qöşaloq holda qöllana oladi. Bunda oçiluvçi va yopiluvçi Q.lar ketma-ket qöllanadi; bunda ulardan birining şakli özgartib qöllanadi.
Quyidagilar Q. içiga olinadi: a) söz, söz birikmasi, ibora va gap şakllarida bölgan köçirma (özga) nutq (q. Köçirma gap); b) sitatalar; v) köçma ma'noda qöllangan, qöllanişi odat tusiga kirmagan, eskirgan yoki yangi qöllanayotgan; kesatiq, piçing, kinoya va b. ma'no uçun qöllangan sözlar; g) badiiy asar, gaz., jur., musiqa asarlari, spektakl va b.ning nomlari; d) muassasa, taşkilot, korxona, jamoa va şirkat xöjaliklari, zavod, fabrika, mehmonxona, turli (yer, suv, havodagi) transport vositalarining şartli nomlari; ye) tarkibida «orden», «medal» sözlari bölgan, ammo bu sözlar bilan sintaktik aloqaga kirişmagan orden va medallar nomi; yo) mahsulotlarning, ösimliklarning turini, maşina, samolyot, televizor kabilarning markasini bildiruvçi nomlar; j) içki monolog (personajlarning öyi, içki keçinmalarini ang-latuvçi söz va gaplar); z) sinflar, buyruqlar, qarorlarning ayrim bandlariga qöşilib yoziladigan harflar: IX «A» sinf, 6- «A», sinf, 135 - «V» sonli qaror, 10-moddaning «B» ban-di); i) baho ballari («beş», «tört» yoki «a'lo», «yaxşi»); y) matn içida kelgan maqollar, hikmatli sözlar, sar-lavhalar va b.
Q.: Köçirma gap
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎШТИРНОҚ — ўзбек тилида кенг қўлланадиган, кўп (тўрт) элемент-ли, қўшалоқ ҳолда ишлатиладиган чегараловчи тиниш белгиси. Унинг умумий меъёр ҳисобланган график шакли „ « дан иборат бўлиб, нашриёт ишларида « » шаклида ҳам қўлланади; илмий услубда якка тирноқ шаклида (, ‘) ишлатилади. Унинг биринчи қисми очилувчи Қ, иккинчиси эса ёпилувчи Қ. деб юритилади. Ушбу тиниш белгиси ўзбекча матнларда 1886 й.дан «Туркистон вилоя-тининг газети» саҳифаларида қўллана бошлаган.
Қ. кўп вазифали тиниш белгиларидан бўлиб, муайян матн қисмини чегаралаб кўрсатиш билан бирга, унинг матн (Қ.қа олинган қисм киритилган умумий матн) га синтактик ва интонацион жиҳатдан маълум даражада боғланишини, унга мувофиқлашувини ҳам кўрсатади. Қ. маълум қисмнинг ўзгалиги, муайян нутққа ётлиги (четдан киритилганлиги), унинг одатдаги маънода қўлланмаганлиги ва б.ни ифодалаш учун хизмат қилади. Қ. такрорий, оддий ва мураккаб ҳолатда қўшалоқ ҳолда қўллана олади. Бунда очилувчи ва ёпилувчи Қ.лар кетма-кет қўлланади; бунда улардан бирининг шакли ўзгартиб қўлланади.
Қуйидагилар Қ. ичига олинади: а) сўз, сўз бирикмаси, ибора ва гап шаклларида бўлган кўчирма (ўзга) нутқ (қ. Кўчирма гап); б) цитаталар; в) кўчма маънода қўлланган, қўлланиши одат тусига кирмаган, эскирган ёки янги қўлланаётган; кесатиқ, пичинг, киноя ва б. маъно учун қўлланган сўзлар; г) бадиий асар, газ., жур., мусиқа асарлари, спектакль ва б.нинг номлари; д) муассаса, ташкилот, корхона, жамоа ва ширкат хўжаликлари, завод, фабрика, меҳмонхона, турли (ер, сув, ҳаводаги) транспорт воситаларининг шартли номлари; е) таркибида «орден», «медаль» сўзлари бўлган, аммо бу сўзлар билан синтактик алоқага киришмаган орден ва медаллар номи; ё) маҳсулотларнинг, ўсимликларнинг турини, машина, самолёт, телевизор кабиларнинг маркасини билдирувчи номлар; ж) ички монолог (персонажларнинг ўйи, ички кечинмаларини анг-латувчи сўз ва гаплар); з) синфлар, буйруқлар, қарорларнинг айрим бандларига қўшилиб ёзиладиган ҳарфлар: IX «А» синф, 6- «А», синф, 135 - «В» сонли қарор, 10-модданинг «Б» бан-ди); и) баҳо баллари («беш», «тўрт» ёки «аъло», «яхши»); й) матн ичида келган мақоллар, ҳикматли сўзлар, сар-лавҳалар ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.