Qötos
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 448–449-b. — ziyouz.com
Qötos QÖTOS, xonaki qötos — hökizlar kenja oilasiga mansub kavş qaytaruvçi hayvon. vatani — Tibet yassi toğlari (yovvoyi holda faqat Tibetda saqlanib qolgan). Yovvoyi Q.larga qaraganda maydaroq (yovvoyi Q.ning böyi 2 m gaça, oğirligi 1 t gaça). Qoramollardan farq qiladigan belgi-xususiyatlarga ega. Buqalari vazni 400—450 kg, sigirlari vazni 200—250 kg. Boşi oğir, peşonasi keng, oyoqlari baquvvat, dumi kalta. Şoxlari yaxşi rivojlangan. Kökragi, qorni va oyoqlari 20—30 sm ga yetadigan quyuq jun tolalari bilan qoplangan. Yoz fasliga yaqin 2—9 kt jun qirqib olinadi, uning 65—70% tivitdan iborat. Tusi qönğir, kök va qora-ola, örkaçsimon yağrini bal. 105—110 sm. 18—24 oyligida jinsiy yetiladi. Böğozlik davri 255—260 kun. Sigirlari yiliga bir marta bolalaydi. Yangi tuğilgan buzoqlari vazni 21—23 kg, 15 oyligida 120—128 kg va 24 oyligida 134—139 kg. Sut mahsuldorligi yiliga örtaça 300—350 kg, yoğdorligi 6— 9%, soğin davri 4—5 oy. Göşt mahsuldorligi past. 2 yoşli novvoslari 60—62 kg toza göşt beradi, söyim çiqimi 42—46%. Baland toğ iqlimi şaroitiga moslaşgan. Yil böyi oçiq yaylovda boqiladi.
Q.lar göşti, suti, juni va iş hayvoni sifatida boqiladi (sovuq iqlim va toğ söqmoqlarida 140 kg gaça yuk boğlamlarini bemalol kötara oladi, RF (Oltoy), Xitoy, tibet, Mongoliya, Qirğiziston va tojikistonning qator xöjaliklarida urçitiladi. Mongoliyada 500 ming, Rossiyada 53 ming, Qirğizistonda 34 ming, Tojikistonda 14 ming boş Q. boqiladi (2004). Ular Tibet va pomir hududlaridagi xöjaliklarda sof holda urçitib köpaytiriladi. Gereford, şortgorn, limuzin, şvits va b. zotli qoramollar bilan du-ragay mahsuldor avlodlar olingan. Qizil kitobga kiritilgan.
Ad.: Karakul ov A.B., Yakovodstvo pamira, Duşanbe, 1993.
Ubaydu.ia Nosirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎТОС, хонаки қўтос — ҳўкизлар кенжа оиласига мансуб кавш қайтарувчи ҳайвон. ватани — Тибет ясси тоғлари (ёввойи ҳолда фақат Тибетда сақланиб қолган). Ёввойи Қ.ларга қараганда майдароқ (ёввойи Қ.нинг бўйи 2 м гача, оғирлиги 1 т гача). Қорамоллардан фарқ қиладиган белги-хусусиятларга эга. Буқалари вазни 400—450 кг, сигирлари вазни 200—250 кг. Боши оғир, пешонаси кенг, оёқлари бақувват, думи калта. Шохлари яхши ривожланган. Кўкраги, қорни ва оёқлари 20—30 см га етадиган қуюқ жун толалари билан қопланган. Ёз фаслига яқин 2—9 кт жун қирқиб олинади, унинг 65—70% тивитдан иборат. Туси қўнғир, кўк ва қора-ола, ўркачсимон яғрини бал. 105—110 см. 18—24 ойлигида жинсий етилади. Бўғозлик даври 255—260 кун. Сигирлари йилига бир марта болалайди. Янги туғилган бузоқлари вазни 21—23 кг, 15 ойлигида 120—128 кг ва 24 ойлигида 134—139 кг. Сут маҳсулдорлиги йилига ўртача 300—350 кг, ёғдорлиги 6— 9%, соғин даври 4—5 ой. Гўшт маҳсулдорлиги паст. 2 ёшли новвослари 60—62 кг тоза гўшт беради, сўйим чиқими 42—46%. Баланд тоғ иқлими шароитига мослашган. Йил бўйи очиқ яйловда боқилади.
Қ.лар гўшти, сути, жуни ва иш ҳайвони сифатида боқилади (совуқ иқлим ва тоғ сўқмоқларида 140 кг гача юк боғламларини бемалол кўтара олади, РФ (Олтой), Хитой, тибет, Монголия, Қирғизистон ва тожикистоннинг қатор хўжаликларида урчитилади. Монголияда 500 минг, Россияда 53 минг, Қирғизистонда 34 минг, Тожикистонда 14 минг бош Қ. боқилади (2004). Улар Тибет ва помир ҳудудларидаги хўжаликларда соф ҳолда урчитиб кўпайтирилади. Герефорд, шортгорн, лимузин, швиц ва б. зотли қорамоллар билан ду-рагай маҳсулдор авлодлар олинган. Қизил китобга киритилган.
Ад.: Каракул ов А.Б., Яководство памира, Душанбе, 1993.
Убайду.иа Носиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.