Qovunçi madaniyati

Qovunçi madaniyati - mil. av 2-a. — mil. 6-a.ga oid arxeologik madaniyat. Örganilgan joy dastlab qovunçitepa xarobasi bölgani uçun nomi şundan. Q.m. Toşkent vohasi, Sirdaryoning örta oqimi va Farğonaning şim.-ğarbiy qismida tarqalgan. arxeolog G.V.Grigoryev 1934—37 y. larda Q.m. majmualarida qaziş işlari olib borgan. Şoştepani örganiş natijasida 1-marta madaniy qatlamlarning aniq stratigrafiyasi belgilandi. Bu esa Q.m.ning aniq davrini (Qovunçi I mil. av. 2—1-a.lar: Qovunçi II 2 bosqiçga bölinib, uning 1-bosqiçi mil. 1—4-a. lar, 2-bosqiçi 5—6-a.lar) belgilaşga asos bölgan. Q.m. Toşkent vohasidagi qad. dehqonçilik bilan şuğullangan tub aholi madaniyati (q. Burganli madaniyati) asosida «xalqlarning buyuk köçişi» davrida Toşkent vohasiga kirib kelgan sarmatlar. hunlar va b. xalqlarning etnik madaniyati ta'sirida rivojlangan. Toşkent vohasi Q.m. şakllanişining asosiy markazi bölgan. Majmualarda me'morlik maktabining mahalliy an'analariga asoslangan, yuksak mudofaa inşootlariga ega bölgan şaharsozlik, sopol idişlar va haykalçalar şaklining öziga xos xususiyatlari tarkib topgan. Q.m. vohada şahar madaniyati paydo bölişi hamda irrigatsiya tizimining takomillaşişi asosida dehqonçilikning yanada rivojlaniş davrida tarqalgan. Qovunçi majmualari asosida Toşkent ş. madaniyati paydo bölgan va rivojlana boşlagan. Öşa davrdagi ark va uning atrofida 1 yoki 2 qişloqdan iborat aholi punktlari bölib, ularning ayrimlari mudofaa devorlari bilan öralgan. Şaharlar hunarmandçilikning va savdo-sotiqning asosiy tayanç punkti hisoblangan. Metallga işlov beriş (temirçilik, jez asboblar quy-iş) ança rivojlangan. Kulolçilikda sopol idişlar yasaş asosiy örin egallagan, ularning turi, şakli köpaygan. Sopol idişlarning tagi tekis bölgan. Qovunçi I da kövaça, tovoq, qizğiş yoki böğiq qönğir rang berilgan sopol idişlar, Qovunçi II da quloqli xurmaçalar, bandlari hayvon şaklidagi turli idişlar va xurmaçalar uçraydi. Q.m.ga xos idiş qopqoqlari, köralar, diniy marosim buyumlari, 2 boşli qöçqor yoki şoxli hökiz boşlari şaklida yasalgan öçoq poytagliklari topilgan, ulardan tutatqi solinadigan va qurbonlik qilinadigan idiş sifatida ham foydalanilgan. Qovunçiliklar dehqonçilik va yaylov çorvaçiligi bilan şuğullanişgan. Ular dehqonçilik ma'budalari, olov va ajdodlarga siğinişgan. Milodning dastlabki asrlarida Q.m. janubga tomon tarqalib, Suğd, Qaşqadaryo hududidagi mahalliy madaniy majmualarga ta'sir eta boşlagan. 6-a.ga kelib, Örta Osiyoning markazidagi vohalar bilan iqtisodiy va savdo aloqalarining kuçayişi hamda umumsuğd madaniyati ta'sirida Toşkent vohasida Q.m. öziga xos alomatlarini yöqotgan, sekin-asta butun Movarounnahrga xos yagona madaniyat vujudga kela boşlagan.

Abdulahad Muhammadjonov.