Qöyçilik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 426–427-b. — ziyouz.com
Qöyçilik — çorvaçilikning qöylarni urçitiş bilan şuğullanadigan tarmoği. Oziq-ovqat mahsulotlari (göşt, yoğ, sut) va yengil sanoatga qimmatli xom aşyo (jun, teri, möyna) yetkazib beradi. Qöy juni xalq xöjaligi uçun muhim ahamiyat kasb etadi. Qöy junidan gazmol, trikotaj buyumlar, gilam va h.k., terisidan pöstin, möynasidan turli kiyimkeçaklar tikiladi, göşti oqsil va yogga boy töyimli mahsulot, sutidan pişloq, brinza va b. tayyorlanadi.
Q. olinadigan mahsulotga qarab göşt-yoğ, göşt-jun va göşt-jun-sut, ular öz navbatida, mayin junli, yarim mayin junli, dağal junli, yarim dağal junli, möynali, pöstin-bop yönalişlarga bölinadi.
Örta Osiyo va Qozoğistonda qorakölçilik va göşt-yoğ yönalişidagi q. rivojlangan. Qöy xonakilaştirilgandan boşlab odamlar undan olinadigan xom aşyo va göşt mahsulotlaridan foydalana boşladilar. Inson faoliyati natijasida qad. kammahsul dağal junli qöylar yaxşilangan va mahsuldorligi oşirilgan. Miloddan bir neça ming yil oldin Kiçik Osiyoda birinçi mayin junli qöylar, Örta Osiyoda esa qoraköl qöy zotlari paydo böldi. Q. çorvaçilikdagi mustaqil tarmoq sifatida, asosan, çöl va daşt, toğli hududlarda qöyçi boylarning xususiy xöjaliklarida olib borilgan.
20-a.ning 20-y.laridan boşlab Özbekistonda Q. ka alohida tarmoq sifatida e'tibor berila boşlandi. Yirik davlat va jamoa Q. xöjaliklari, keyinçalik ixtisoslaşgan naslçilik yönalişidagi xöjaliklar (naslçilik z-dlari) taşkil etildi. 30-y. lardan jamoa va davlat xöjaliklari (kolxozlar va sovxozlar)da Q. fermalari taşkil etildi. Sobiq Ittifoqning boşqa hududlaridan mayin junli qöy (merinoslar) keltirildi. Mayin junli Q.ni rivojlantiriş, kammahsul qöylarni mahsuldor qöy zotlari bilan çatiştiriş, qöylarni sun'iy uruğlantirişning yangi usullarini işlab çiqiş va amaliyotga tatbiq etiş işlari olib borildi, qöylarni boqiş va asraş şaroitlari yaxşilandi. Veterinariya xizmati körsatiş tizimi taşkil etildi. Natijada podalarning zot tarkibi yaxşilandi, qöy tuyoği soni köpaydi, qöylarning mahsuldorligi oşdi, Q.da mayin junli va örtaça mayin junli qöylar salmoği ortdi, boş soni köpaydi. Respublikada 1923 y.da barça zotdagi qöylar boş soni 3,1 mln. bölsa, 80-y.lar boşiga kelib, ularning soni 8,9 mln. boşga, şu jumladan, qoraköl qöylari 5,3 mln. boşga yetdi.
Özbekistonda qöylar, asosan, yaylovda boqiladi (ob-havo şaroiti noqulay hollarda qöşimça oziqlantiriladi). Göştga topşiriladigan qoraköl qöylarni yaxşi semirtiriş uçun kuzda ularning suruvlari tuziladi. Bördoqiga boqiladigan qöylarga şulxa, kunjara yoki tert beriladi. 70-80 kunda qöylar yaxşi semiradi va göştga topşiriladi.
90-y.lar boşidan Q.da çuqur iqtisodiy islohotlar amalga oşirildi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993 y. 15 martdagi «Respublika çorvaçiligida iqtisodiy islohotlarni çuqurlaştiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qaroriga muvofiq barça jamoa xöjaligi Q. fermalari xususiylaştirildi va fermer xöjaliklari barpo etildi. Q.ka ixtisoslaşgan davlat xöjaliklari (z-dlari) jamoa (şirkat) xöjaliklariga aylantirildi. 1998 y. iyunda qorakölçilikda i.ç. va savdo masa-lalari bilan şuğullanadigan va respublikada barça qorakölçilik şirkat xöjaliklarini va hududiy viloyat birlaşmalarini öz içiga olgan «Özbek qoraköli» kompaniyasi taşkil etildi.
Respublika Q.da dağal jun va göşt-yoğ beruvçi hisori va jaydari qöy zotlari asosiy örinni egallaydi. Hisori qöylar, asosan, toğ va toğ oldi mintaqalarida (Surxon-daryo, Qaşqadaryo va Jizzax viloyatlari) boqiladi (q. Hisori qöy zoti). Xonadon xöjaliklarida boqiladigan jami qöylarning deyarli yarmini jaydari qöylar taşkil qiladi. Bu zotlar Qoraqalpoğiston Respublikasi, Buxoro va Navoiy viloyatlarida köp tarqalgan. Yarim dağal jun olinadigan saraja, Olay va tojikiston qöy zotlari, asosan, farğona va Toşkent viloyatlaridagi toğ, toğ oldi yaylovlariga yaxşi moslaşgan.
Q.ka oid i.t. işlari Çorvaçilik instituti, Qorakölçilik va çöl ekologiyasi institutit olib boriladi.
Q. jahondagi köpgina mamlakatlarda rivojlangan. Dunyo böyiça 1068669 ming boş qöy boqildi, 497,6 mln. boş qöy söyildi va 7,4 mln.t qöy göşti işlab çiqarildi (1999).
Jahon mamlakatlarida urçitilayotgan qöylarning deyarli yarmi Avstraliya, Yangi Zelandiya, Hindiston, Turkiya, Jan. Afrika Respublikasiga töğri keladi. Qöylarning boş soni böyiça (mln. boş) Xitoy birinçi örinda turadi (127,1), Avstraliya (119,6), Hindiston (57,6), Yangi Zelandiya (46,1), Sudan (42,5), Pokiston (31,3), Turkiya (30,2), Afğoniston (14,3)da ham Q. mamlakat q.x.da muhim örinni egallaydi.
Fayoz Jaqsimov.
Q.: Hisori qöy zoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎЙЧИЛИК — чорвачиликнинг қўйларни урчитиш билан шуғулланадиган тармоғи. Озиқ-овқат маҳсулотлари (гўшт, ёғ, сут) ва енгил саноатга қимматли хом ашё (жун, тери, мўйна) етказиб беради. Қўй жуни халқ хўжалиги учун муҳим аҳамият касб этади. Қўй жунидан газмол, трикотаж буюмлар, гилам ва ҳ.к., терисидан пўстин, мўйнасидан турли кийимкечаклар тикилади, гўшти оқсил ва ёгга бой тўйимли маҳсулот, сутидан пишлоқ, бринза ва б. тайёрланади.
Қ. олинадиган маҳсулотга қараб гўшт-ёғ, гўшт-жун ва гўшт-жун-сут, улар ўз навбатида, майин жунли, ярим майин жунли, дағал жунли, ярим дағал жунли, мўйнали, пўстин-боп йўналишларга бўлинади.
Ўрта Осиё ва Қозоғистонда қоракўлчилик ва гўшт-ёғ йўналишидаги қ. ривожланган. Қўй хонакилаштирилгандан бошлаб одамлар ундан олинадиган хом ашё ва гўшт маҳсулотларидан фойдалана бошладилар. Инсон фаолияти натижасида қад. каммаҳсул дағал жунли қўйлар яхшиланган ва маҳсулдорлиги оширилган. Милоддан бир неча минг йил олдин Кичик Осиёда биринчи майин жунли қўйлар, Ўрта Осиёда эса қоракўл қўй зотлари пайдо бўлди. Қ. чорвачиликдаги мустақил тармоқ сифатида, асосан, чўл ва дашт, тоғли ҳудудларда қўйчи бойларнинг хусусий хўжаликларида олиб борилган.
20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб Ўзбекистонда Қ. ка алоҳида тармоқ сифатида эътибор берила бошланди. Йирик давлат ва жамоа Қ. хўжаликлари, кейинчалик ихтисослашган наслчилик йўналишидаги хўжаликлар (наслчилик з-длари) ташкил этилди. 30-й. лардан жамоа ва давлат хўжаликлари (колхозлар ва совхозлар)да Қ. фермалари ташкил этилди. Собиқ Иттифоқнинг бошқа ҳудудларидан майин жунли қўй (меринослар) келтирилди. Майин жунли Қ.ни ривожлантириш, каммаҳсул қўйларни маҳсулдор қўй зотлари билан чатиштириш, қўйларни сунъий уруғлантиришнинг янги усулларини ишлаб чиқиш ва амалиётга татбиқ этиш ишлари олиб борилди, қўйларни боқиш ва асраш шароитлари яхшиланди. Ветеринария хизмати кўрсатиш тизими ташкил этилди. Натижада подаларнинг зот таркиби яхшиланди, қўй туёғи сони кўпайди, қўйларнинг маҳсулдорлиги ошди, Қ.да майин жунли ва ўртача майин жунли қўйлар салмоғи ортди, бош сони кўпайди. Республикада 1923 й.да барча зотдаги қўйлар бош сони 3,1 млн. бўлса, 80-й.лар бошига келиб, уларнинг сони 8,9 млн. бошга, шу жумладан, қоракўл қўйлари 5,3 млн. бошга етди.
Ўзбекистонда қўйлар, асосан, яйловда боқилади (об-ҳаво шароити ноқулай ҳолларда қўшимча озиқлантирилади). Гўштга топшириладиган қоракўл қўйларни яхши семиртириш учун кузда уларнинг сурувлари тузилади. Бўрдоқига боқиладиган қўйларга шулха, кунжара ёки терт берилади. 70-80 кунда қўйлар яхши семиради ва гўштга топширилади.
90-й.лар бошидан Қ.да чуқур иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1993 й. 15 мартдаги «Республика чорвачилигида иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ барча жамоа хўжалиги Қ. фермалари хусусийлаштирилди ва фермер хўжаликлари барпо этилди. Қ.ка ихтисослашган давлат хўжаликлари (з-длари) жамоа (ширкат) хўжаликларига айлантирилди. 1998 й. июнда қоракўлчиликда и.ч. ва савдо маса-лалари билан шуғулланадиган ва республикада барча қоракўлчилик ширкат хўжаликларини ва ҳудудий вилоят бирлашмаларини ўз ичига олган «Ўзбек қоракўли» компанияси ташкил этилди.
Республика Қ.да дағал жун ва гўшт-ёғ берувчи ҳисори ва жайдари қўй зотлари асосий ўринни эгаллайди. Ҳисори қўйлар, асосан, тоғ ва тоғ олди минтақаларида (Сурхон-дарё, Қашқадарё ва Жиззах вилоятлари) боқилади (қ. Ҳисори қўй зоти). Хонадон хўжаликларида боқиладиган жами қўйларнинг деярли ярмини жайдари қўйлар ташкил қилади. Бу зотлар Қорақалпоғистон Республикаси, Бухоро ва Навоий вилоятларида кўп тарқалган. Ярим дағал жун олинадиган саража, Олай ва тожикистон қўй зотлари, асосан, фарғона ва Тошкент вилоятларидаги тоғ, тоғ олди яйловларига яхши мослашган.
Қ.ка оид и.т. ишлари Чорвачилик институти, Қоракўлчилик ва чўл экологияси институтит олиб борилади.
Қ. жаҳондаги кўпгина мамлакатларда ривожланган. Дунё бўйича 1068669 минг бош қўй боқилди, 497,6 млн. бош қўй сўйилди ва 7,4 млн.т қўй гўшти ишлаб чиқарилди (1999).
Жаҳон мамлакатларида урчитилаётган қўйларнинг деярли ярми Австралия, Янги Зеландия, Ҳиндистон, Туркия, Жан. Африка Республикасига тўғри келади. Қўйларнинг бош сони бўйича (млн. бош) Хитой биринчи ўринда туради (127,1), Австралия (119,6), Ҳиндистон (57,6), Янги Зеландия (46,1), Судан (42,5), Покистон (31,3), Туркия (30,2), Афғонистон (14,3)да ҳам Қ. мамлакат қ.х.да муҳим ўринни эгаллайди.
Фаёз Жақсимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.