Qözğaliş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 422–423-b. — ziyouz.com
Qözğaliş (fiziologiyada) - tirik hujayraning biror ta'sirga javob reaksiyasi, tirik sistemaning fiziologik nisbiy tinç holatdan maz-kur töqima yoki hujayra uçun xos bölgan faol holatga ötişi. Q, asosan, ixtisoslaşgan strukturalar; retseptorlar, nerv va muskul hujayralari, nervtolalari uçun xos. Q. — fiziolo-gik, biokimyoviy, energetik va struk-turaviy özgarişlarni öz içiga oladi. Q. hujayra membranasi ion ötka-zuvçanligining qisqa muddatli özgarişi bilan boşlanadi. Bu jarayonda ionlarning köçişi membranalar qutblanişining özgarişiga va elektr potensiali (elektr toki)ning hosil bölişiga olib keladi (q. Bioelektr potensiallar). Q.da adenozintrifos-fat kislota (ATF) parçalanadi; gli-kolitik va oksidlaniş jarayoni kuçayadi; oqsil va lipid almaşinuvi özgaradi.
Q. mahalliy (bir joyning özida) yoki yoyiluvçi (tarqaluvçan) böladi. Mahalliy Q. faqat ta'sirlaniş sodir bölgan joyning özida, ya'ni neyronning bir qismida, qabul qiliş yoki periferik ta'sirga ixtisoslaşgan retseptorlar yoki sinapslarda paydo böladi. Mahalliy Q. ta'sirlanişdan söng tezda yuzaga çiqadi, ta'sir kuçining oşişi bilan kuçayib boradi. Mahalliy Q.da bir nerv yoki mus-kul hujayrasining boşqa nerv hujayrasi aksonlari bilan tutaşgan joyi (si-naps)dagi retseptor va generator potensiallari muhim ahamiyatga ega. Mahalliy Q. amplitudasi va ta'sir kuçi, uning davomiyligi, tezligining ortişi yoki kamayişiga qarab özgarib turadi.
Yoyiluvçi Q. nerv va muskul tolalari uçun xos. Nerv tolalari böylab tarqaladigan Q. nerv impulsi deyiladi. Yoyiluvçi q. hujayra membranasining barça qismi böylab tarqaladigan harakat potensiali bilan bir vaqtda yuzaga çiqadi va axborotni nerv tolalari böylab uzoq masofaga tez ötkazilişini ta'minlaydi. Harakat potensiali muskul hujayralaridagi miofibrillarning qisqarişini, nerv hujayralari aksonlari uçidan töqimalarning quzğalişi yeki tormozlanişiga ta'sir qiladigan kimyoviy moddalar işlab çiqarilişini faollaştiradi.
Q.da sitoplazmaga N8* va Sa2» ionlarining ötişi membrananing har 2 tomonida Ia*, K*, Sa2+ ionlarining dastlabki teng bölmagan konsentratsiyali holatini tiklovçi hamda mem-brana va sitoplazmaning yangilanişi uçun zarur bölgan oqsillar va fosfolipidlarni sintezlovçi fer-mentlarni faollaştiradi. Q. va u bilan boğlangan tormozlaniş jarayoni nerv faoliyatining asosini taşkil etadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎЗҒАЛИШ (физиологияда) - тирик ҳужайранинг бирор таъсирга жавоб реакцияси, тирик системанинг физиологик нисбий тинч ҳолатдан маз-кур тўқима ёки ҳужайра учун хос бўлган фаол ҳолатга ўтиши. Қ, асосан, ихтисослашган структуралар; рецепторлар, нерв ва мускул ҳужайралари, нервтолалари учун хос. Қ. — физиоло-гик, биокимёвий, энергетик ва струк-туравий ўзгаришларни ўз ичига олади. Қ. ҳужайра мембранаси ион ўтка-зувчанлигининг қисқа муддатли ўзгариши билан бошланади. Бу жараёнда ионларнинг кўчиши мембраналар қутбланишининг ўзгаришига ва электр потенциали (электр токи)нинг ҳосил бўлишига олиб келади (қ. Биоэлектр потенциаллар). Қ.да аденозинтрифос-фат кислота (АТФ) парчаланади; гли-колитик ва оксидланиш жараёни кучаяди; оқсил ва липид алмашинуви ўзгаради.
Қ. маҳаллий (бир жойнинг ўзида) ёки ёйилувчи (тарқалувчан) бўлади. Маҳаллий Қ. фақат таъсирланиш содир бўлган жойнинг ўзида, яъни нейроннинг бир қисмида, қабул қилиш ёки периферик таъсирга ихтисослашган рецепторлар ёки синапсларда пайдо бўлади. Маҳаллий Қ. таъсирланишдан сўнг тезда юзага чиқади, таъсир кучининг ошиши билан кучайиб боради. Маҳаллий Қ.да бир нерв ёки мус-кул ҳужайрасининг бошқа нерв ҳужайраси аксонлари билан туташган жойи (си-напс)даги рецептор ва генератор потенциаллари муҳим аҳамиятга эга. Маҳаллий Қ. амплитудаси ва таъсир кучи, унинг давомийлиги, тезлигининг ортиши ёки камайишига қараб ўзгариб туради.
Ёйилувчи Қ. нерв ва мускул толалари учун хос. Нерв толалари бўйлаб тарқаладиган Қ. нерв импульси дейилади. Ёйилувчи қ. ҳужайра мембранасининг барча қисми бўйлаб тарқаладиган ҳаракат потенциали билан бир вақтда юзага чиқади ва ахборотни нерв толалари бўйлаб узоқ масофага тез ўтказилишини таъминлайди. Ҳаракат потенциали мускул ҳужайраларидаги миофибрилларнинг қисқаришини, нерв ҳужайралари аксонлари учидан тўқималарнинг қузғалиши еки тормозланишига таъсир қиладиган кимёвий моддалар ишлаб чиқарилишини фаоллаштиради.
Қ.да цитоплазмага N8* ва Са2» ионларининг ўтиши мембрананинг ҳар 2 томонида Иа*, К*, Са2+ ионларининг дастлабки тенг бўлмаган концентрацияли ҳолатини тикловчи ҳамда мем-брана ва цитоплазманинг янгиланиши учун зарур бўлган оқсиллар ва фосфолипидларни синтезловчи фер-ментларни фаоллаштиради. Қ. ва у билан боғланган тормозланиш жараёни нерв фаолиятининг асосини ташкил этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.