Qozoğiston past toğlari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 220–221-b. — ziyouz.com
Qozoğiston past toğlari QOZOĞISTON PAST TOĞLARI, Sariorqa, Markaziy Qozoğiston past toğlari — Qozoğistonning markaziy va şarqiy qismlarida joylaşgan hamda past toğlar va tizmalari bölgan tekislik-qirli hudud. Şim.da Ğarbiy Sibir, şim,-şarqda Oltoy toğlari, Zaysan botiği. şarqda Tarbağatoy, jan. va jan.-ğarbda Turon tekisligi, Balxaş-Olaköl botiği, Betpakdala çöli, ğarbda Törğay platosi bilan öralgan. Uşbu hudud ilmiy adabiyotlarda «Markaziy Qozoğiston», «Qozoğiston bur-mali ölkasi», «Şarqiy Qozoğiston penepleni», «Sariorqa» nomlari bilan ma'lum. Ğarbdan şarqqa 1500 km ga çözilgan. Eni ğarbida 950 km, şarqiy qismida 350—400 km. Yer yuzasi tekis, faqat 2 toğ: ğarbida Uluğtov (113 m) va şim.da Kökçatov qirlari (Sinyuxa toği, 947 m) bor. Şarqiy qismi balandroq (örtaça 500—1000 m) va relyefi ör-qirli. Q.p.t.ning eng baland joyi — markaziy qismidagi Qar-qarali toglari (1565 m). Şarqida Çingiztov tizmasi (1077 m) joylaşgan. Past toğlar (mutlaq bal. 500—600 m) Q.t.p.ni örab olgan. Q.p.t. paleozoy davrining metamorfik slanets, kvarsit, qumtoş va ohaktoşlaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental, yoğin kam, quruq. Qişi sovuq, qor qoplami qalin emas. Yozi issiq, bulut kam. Havo t-rasi amplitudasi katta, yanv. ning örtaça t-rasi —14°, —18°, iyulniki 20—24°. Yillik yoğin 200—300 mm. Eng yirik daryolari: Işim (Irtiş havzasi), Nura, Sarisuv. Daryolari qişda muzlaydi. Köl köp. Q.p.t.ning şim. qismi daşt zonasida bölib, har xil öt, betaga-çalov, markazi quruq daşt zonasida, töq kaştan va kaştan tuproklarda betaga-çalov ösimliklari, jan. va şarqiy qismi çala çöl zonasida bölib, oç kaştan tuproqlarda daşt va çöl ösimliklari ösadi. Muhim tabiiy qazilma boyliklari kömir, temir, marganets, mis, rux, nikel rudalari, boksit, qörğoşin, fosforit, kaliy va oş tuzi konlaridir. Qurğalji qörikxonasi va Barnaul milliy boği taşkil etilgan.
Ad.: Djanaliyeva K . M ., Budnikova T. K. i dr., Fiziçeskaya geografiya Kazaxstana i Sredney Azii, L., 1965; Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A.. Örta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОЗОҒИСТОН ПАСТ ТОҒЛАРИ, Сариорқа, Марказий Қозоғистон паст тоғлари — Қозоғистоннинг марказий ва шарқий қисмларида жойлашган ҳамда паст тоғлар ва тизмалари бўлган текислик-қирли ҳудуд. Шим.да Ғарбий Сибирь, шим,-шарқда Олтой тоғлари, Зайсан ботиғи. шарқда Тарбағатой, жан. ва жан.-ғарбда Турон текислиги, Балхаш-Олакўл ботиғи, Бетпакдала чўли, ғарбда Тўрғай платоси билан ўралган. Ушбу ҳудуд илмий адабиётларда «Марказий Қозоғистон», «Қозоғистон бур-мали ўлкаси», «Шарқий Қозоғистон пенеплени», «Сариорқа» номлари билан маълум. Ғарбдан шарққа 1500 км га чўзилган. Эни ғарбида 950 км, шарқий қисмида 350—400 км. Ер юзаси текис, фақат 2 тоғ: ғарбида Улуғтов (113 м) ва шим.да Кўкчатов қирлари (Синюха тоғи, 947 м) бор. Шарқий қисми баландроқ (ўртача 500—1000 м) ва рельефи ўр-қирли. Қ.п.т.нинг энг баланд жойи — марказий қисмидаги Қар-қарали тоглари (1565 м). Шарқида Чингизтов тизмаси (1077 м) жойлашган. Паст тоғлар (мутлақ бал. 500—600 м) Қ.т.п.ни ўраб олган. Қ.п.т. палеозой даврининг метаморфик сланец, кварцит, қумтош ва оҳактошларидан тузилган. Иқлими кескин континентал, ёғин кам, қуруқ. Қиши совуқ, қор қоплами қалин эмас. Ёзи иссиқ, булут кам. Ҳаво т-раси амплитудаси катта, янв. нинг ўртача т-раси —14°, —18°, июлники 20—24°. Йиллик ёғин 200—300 мм. Энг йирик дарёлари: Ишим (Иртиш ҳавзаси), Нура, Сарисув. Дарёлари қишда музлайди. Кўл кўп. Қ.п.т.нинг шим. қисми дашт зонасида бўлиб, ҳар хил ўт, бетага-чалов, маркази қуруқ дашт зонасида, тўқ каштан ва каштан тупрокларда бетага-чалов ўсимликлари, жан. ва шарқий қисми чала чўл зонасида бўлиб, оч каштан тупроқларда дашт ва чўл ўсимликлари ўсади. Муҳим табиий қазилма бойликлари кўмир, темир, марганец, мис, рух, никель рудалари, боксит, қўрғошин, фосфорит, калий ва ош тузи конларидир. Қурғалжи қўрикхонаси ва Барнаул миллий боғи ташкил этилган.
Ад.: Джаналиева К . М ., Будникова Т. К. и др., Физическая география Казахстана и Средней Азии, Л., 1965; Баратов П., Маматқулов М., Рафиқов А.. Ўрта Осиё табиий географияси, Т., 2002.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.